वसंत विहार, ‘ऑन्डेन’ नि चारमोरू

संध्याकाळच्या सुमारास आम्ही केरळला जाण्यासाठी निघालो. पनवेलमार्गे मजल दरमजल करीत आम्ही दुसऱ्या दिवशी दुपारी एकच्या सुमारास कासरगोडला पोहोचलो. उडुपी किंवा मंगलोर स्टेशनवर सकाळी सकाळी वाफाळत्या इडल्या आणि चटणी-सांबार असा भरपेट नाश्ता करण्याचं स्वप्न यावेळीही जाताना अपूर्ण राहिलं. आमची गाडी थोडी उशिरानं धावती होती. कदाचित नाश्त्याची वेळ निघून गेली असावी. त्यामुळे प्लॅटफॉर्मवर विकण्यासाठी एकही विक्रेता नव्हता. एकाकडे इडलीचा शेवटचा एक पुडा होता. तो घेतला. पण इडल्या गार. त्यामुळं कशाबशा पोटात ढकलल्या. पुन्हा एकदा उडुपीनं आमची निराशा केली.

IMG_20180201_135610500

अखेर कासरगोडला पोहोचल्यानंतर पारंपरिक केरळी जेवण वाढणाऱ्या हॉटेलचा शोध घेण्यास आम्ही सुरूवात केली. पोटात कावळे ओरडायला लागले होते. त्यामुळं तातडीनं हा शोध घेणं आवश्यक होतं. स्टेशनवरून आम्हाला लॉजवर सोडणारा रिक्षावाला आणि लॉजवाला या दोघांनीही आम्हाला ‘वसंत विहार’ या शाकाहारी रेस्तराँचा पत्ता सांगितला आणि तिथं जायला सांगितलं. आमच्या लॉजपासून ‘वसंत विहार’ चालत जाण्याच्या अंतरावरच होते. त्यामुळे आम्ही बॅगा टाकल्या नि तडक जेवायला निघालो. मेन्यू कार्ड आणि इतर पदार्थांची नावंही न ऐकता आम्ही थेट राइस प्लेटची ऑर्डर देऊन टाकली. नेहमीचा भात की उकड्या तांदळाचा भात यामध्ये आम्ही दुसरा पर्याय निवडला. दुसऱ्या पर्यायात कमी भात खाऊनही बराच वेळ पोटाला आधार मिळतो. नेहमीचा भात खाल्ल्यानंतर लगेच थोड्या वेळानं पुन्हा भूक लागते.

काही मिनिटांमध्येच एक भरगच्च ताट समोर आलं. मध्यभागी उकड्या तांदळापासून तयार केलेल्या भात असलेली डिश होती. त्याच्या भोवताली रंगीबेरंगी पदार्थांच्या वाट्यांची आरास होती. एकूण सात वाट्या होत्या. किसलेलं खोबरं घालून केलेली बिटाची भाजी, कढीमध्ये केलेली पातळ भाजी, रस्सम, सांबार कम पातळ भाजी, दही, ताक आणि खीर अशा सात वाट्यांची आरास करण्यात आली होती. सोबत लोणचं आणि पापड होतेच. ताक, दही नि खीर अशा तीन वाट्या ताटाबाहेर काढून भातासाठी व्यवस्थित जागा करून जेवण सुरू केलं. कधी भातासोबत कढी तर कधी सांबार, कधी बिटाची भाजी तर कधी तोंडी लावायला लोणचं. ताटात मोजकेच चार पदार्थ पण वेगवेगळे रंग आणि भिन्नभिन्न चवी. भाताची डिश दिसायला थोडी वाटत होती. पण ती संपविताना दम निघत होता. या भातामुळे पोटाला मस्त आधार मिळतो, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झालं.

IMG_20180201_135621470 IMG_20180201_142213908

पहिली डिश संपली. भाताची आणखी एक डिश मागविली. सुरुवातीला अत्यंत शिस्तबद्धपणे सुरू असलेली कालवाकालवी आता संपली होती आणि सांबार, कढी, भाजी, लोणचं नि पापड असं जे हाताला येईल ते कालवून भात खाण्यापर्यंत जेवणाला वेग आला होता. अधूनमधून रस्समचे घोट रिचवत जेवणाचा आनंद लुटण्यात येत होता. भाज्या, रस्सम आणि सांबार हे सारं अमर्याद होतं. जितकं पाहिजे तितकं मिळत होतं. सरते शेवटी दहीभात आणि लोणचं अशी जोडी रंगली होती. त्यावेळी ताकाचे घोट रिचविले जात होते. आमचं जेवण गोड झालं होतंच. पण खऱ्या अर्थानं शेवट गोड करण्यासाठी खीर अर्थात, पायसम् संपविलं आणि ताटावरून उठलं.

साधारण पन्नास पंचावन्न वर्षांपूर्वी सुरू झालेलं वसंत विहार हे कासरगोडमधील एक अप्रतिम शाकाहारी रेस्तराँ आहे. आम्ही नंतर तिथं घी रोस्ट, मेदूवडा आणि चहा-कॉफी यांचाही आस्वाद घेतला. त्यामुळं भविष्यात कधी कासरगोडला जाणं झालं, तर जुन्या एसटी स्टँडकडून नव्या एसटी स्टँडच्या दिशेनं जाताना असलेल्या ‘वसंत विहार’मध्ये आवर्जून जेवण्यासाठी थांबा. भरपेट जेवणासाठी फार नाही, फक्त ५५ रुपये मोजावे लागतील. ‘वेल बिगन इज हाफ डन’ असं म्हणतात. त्याचा प्रत्यय आम्हाला कासरगोडच्या ‘वसंत विहार’नं दिला.

….

IMG_20180202_101216081 IMG_20180202_101230125

इडिअप्पम-कुर्मा आणि कडक चहा

लग्नाला काही दिवस शिल्लक असल्यामुळं आम्ही केरळ दौऱ्याच्या दुसऱ्या दिवशी कण्णूरला जाण्याचं ठरवलं. मंगळुरू किंवा कण्णूर असे दोन पर्याय होते. पण मंगळुरू हे शहर असल्यानं कण्णूरला जाणं पक्कं केलं. तसंही आम्हाला केरळमध्येच फिरायचं होतं. त्यामुळं मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांची रणभूमी ठरलेल्या कण्णूरला निघालो. कासरगोडनं सुपरफास्ट ट्रेननं पोहोचायला साधारण दीड तास लागला. सकाळचा चहाही न पिता निघालो होतो. त्यामुळं कण्णूरला पोहोचलो आणि प्रथम नाश्त्यासाठी शोधाशोध सुरू केली. स्टेशनहून बाहेर पडण्याच्या मार्गावरच एक छोटेखानी नाश्ता सेंटर दिसलं.

केरळमध्ये फिरत असताना एक गोष्ट जाणवली इकडे अगदी सकाळी इडली मिळते. पण दहानंतर इडली मिळत नाही. मग वेळीअप्पम नि कडला करी म्हणजेच हरभऱ्याची उसळ किंवा चटणी-सांबार, मलबारी परोट्टा-भाजी, पुट्टू-करी, इडिअप्पम (शेवयांची इडली), पुरी-भाजी आणि मेदू वडा असा नाश्ता उपलब्ध असतो. सक्काळी नाश्त्यालाही लोक परोट्टा, इडिअप्पम, वेळीअप्पम किंवा पुट्टू यांच्यासोबत अंडा, चिकन किंवा फिश करी सहज खाऊ शकतात. हे पदार्थ फक्त जेवणामध्येच खायचे, असा काही प्रघात केरळमध्ये दिसत नाही. तेव्हा तिथं मी इडिअप्पम आणि कुर्माभाजी मागविली. शाकाहाराचे भोक्ते गोपाळराव गुरव यांनी वडा आणि पुरीभाजी अशी ऑर्डर दिली. पुरीसोबत पातळ डोसाभाजी हे देखील एक मस्त कॉम्बिनेशन. इडिअप्पम अर्थातच, गार होते. पण कुर्म्यासोबत खाताना मजा येत होती. केरळ मला यामुळेच आवडतं. इडली, डोसा नि उत्तप्पा सोडून अनेक पदार्थ खायला मिळतात.

IMG_20180202_101353431 IMG_20180202_102734019

इडिअप्पम-कुर्मा, पुरीभाजी आणि मेदूवडा असा भरपेट नाश्ता केल्यानंतर आम्ही मस्त कडक चहा मागविला. केरळमध्ये कासरगोड, कण्णूर किंवा कोणत्याही शहरात कॉफीइतकाच चहाही मस्त मिळतो. चहा आणि दूध वेगळे गरम करून थेट कपातच दोन्ही एकत्र करून ते चहा देतात. त्यामुळे आपल्याला हवा तितका कडक चहा मिळू शकतो. हैदराबादमध्येही अशाच पद्धतीने चहा मिळायचा. त्यामुळे मला असा चहा खूप आवडतो. ती हौस मी केरळमध्ये भागवून घेतली. भरपेट नाश्त्यावर कडक चहा हे सुखच म्हटलं पाहिजे. तेव्हा पुढील चालण्याफिरण्यासाठी इंधनाचा पुरेसा कोटा फुल्ल केल्यानंतर आमची गाडी कण्णूरमधील लोकप्रिय पर्यटन स्थळ असलेल्या फोर्ट सेंट अॅंजेलो पाहण्यासाठी निघाली. पुण्यात शनिवारवाडा पाहतच मोठा झाल्यामुळं अशा भुईकोट किल्ल्यांचं तसं फार काही अप्रूप नाही. पण तरीही इतर शहरांमध्ये गेल्यानंतर खाण्याव्यतिरिक्त काय केलं, काय पाहिलं, या प्रश्नांना उत्तर म्हणून अशी काही ठिकाणं पहावी लागतात. शिवाय दोन खाण्यांमध्ये थोडं अंतर तरी पाहिजे ना. त्यासाठी ही पायपीट होती, असं म्हणायला हरकत नाही. अर्थात, हा किल्ला थोडा वेगळा होता. समुद्राला लागून असलेल्या फोर्ट सेंट अँजेलोमध्ये आमचे दीड-दोन तास चांगले गेले. किल्ल्यावर आदळणारं समुद्राचं पाणी, गार वारा आणि ‘निसर्गसौंदर्य’ पाहण्यात आमचा वेळ कसा निघून गेला कळलेच नाही.

….

IMG_20180202_124023922 IMG_20180202_124048081

IMG_20180202_124149880

IMG_20180202_124209263IMG_20180202_124334358

‘केळीच्या पानात… केरळी थाटात…’

उत्तम पद्धतीचे मासे देणारं रेस्तराँ कोणतं, या प्रश्नाला संपूर्ण कण्णूरमध्ये एकच उत्तर आम्हाला मिळालं. ‘ऑन्डेन’… इंग्रजी स्पेलिंग Ondhen. मालकांच्या मूळ गावावरून पडलेले नाव. कण्णूरचं एक मस्त आहे. पाच-दहा मिनिटांत माणूस कुठूनही कुठेही पोहोचतो. इतकं छोटं आहे ते कण्णूर. भरपूर पायपीट झाली होती. त्यामुळं एव्हाना जठराग्नि प्रज्वलित झाला होता. ‘ऑन्डेन’ म्हणजे स्वच्छता आणि टापटीप असलेली खाणावळच. इथली सिस्टीम मस्तय. व्हेज आणि नॉनव्हेजसाठी राइस प्लेट एकच. नॉनव्हेज असेल, तर तुम्हाला फिश करी वाढतात आणि व्हेज असेल तर वाढत नाहीत. बाकी तुम्हाला फ्राय मासा घ्यायचा असेल तर तो वेगळा घ्यावा लागतो. केळीच्या पानावर उकड्या तांदळाचा भात, त्यावर फिश करी, व्हेज करी, सोबत एक दह्यातील कोशिंबीर, श्रावण घेवड्यासदृश कुठल्या तरी शेंगेची भाजी आणि लोणचं. सोबत भात शिजविताना काढून घेतलेलं पेजेसारखं पण थोड्याशा पातळ अशा गरम पाण्याचा ग्लास.

सर्व पदार्थ वाढून झाल्यानंतर मग जादाचे पदार्थ हवे असतील, तर ‘किंग फिश’ फ्राय आणि ऑम्लेट असे पर्याय उपलब्ध होते. प्रत्येक दिवशी वेगळा फिश असतो, अशी माहिती मिळाली. कधी प्रॉन्स, कधी सुरमई, तर कधी इतर एखादा मासा. मी ‘किंग फिश’ घेतला आणि गोपाळरावांनी ऑम्लेट. (गुगल म्हणतंय ‘किंग फिश’ म्हणजे सुरमई, पण तो खाताना सुरमई वाटला नाही. कोणता तरी लोकल पण अप्रतिम मासा होता.) मोजक्याच पण स्वादिष्ट पदार्थांचा आस्वाद घेताना स्वर्गसुख म्हणजे काय ते आम्ही तेव्हा अनुभवत होते. दोघांच्याही चर्चांना आणि गप्पांना विराम मिळाला होता नि हातांना गती. खोबरं आणि नारळाचं दूध यांच्यात तयार केलेली फिश करी आणि ताकाचाच बेस असलेली व्हेज करी यांच्यासोबत भात कालविताना योग्य पर्यायाची निवड केल्याचा आनंद मनात होता. मांदेलीपेक्षाही छोट्या असलेल्या माशात करीचा स्वाद एकदम पोहोचलेला होता. व्हेज करी पण इतकी अफलातून की पुन्हा भाताबरोबर व्हेज करी घ्यावी की फिश करी घ्यावी, असा संभ्रम निर्माण व्हावा. भाताची परात आणि पाठोपाठ व्हेज नि फिश करी घेऊन माणसं हिंडतच होती. कितीही खा बिनधास्त. आम्ही पण ‘ऑन्डेन’च्या बल्लवाचार्यांवर अन्याय न करता भात, फिश करी आणि व्हेज करी यांचा मनसोक्त आस्वाद घेतला. ‘येऊ देत…’ हाच आमचा नारा होता.

IMG_20180202_130347913 IMG_20180202_130619270_HDR

खास केरळी मसाल्यांमध्ये घोळून फ्राय केलेला ‘किंग फिश’ केवळ अप्रतिम होता. आकाराला बराच मोठा. भात संपला तरी संपता संपेना एवढा मोठा पिस त्यानं वाढला होता. फिश अर्थातच, तव्यावर फ्राय केलेला. फिशकरी, व्हेजकरी यांच्यासोबत भातात माशाचा तुकडा कुस्करून खाताना भलतीच मजा वाटत होती. जेवत असताना आम्हाला अचानक एक शोध लागला. तो म्हणजे आमच्या टेबलवर ठेवलेल्या भल्या मोठ्या जारमध्ये पाणी नाही, तर चक्क ताक आहे. चवीला थोडं अधिक खारट पण त्याला मिरचीचा स्वाद लावलेला असल्यामुळे त्याचा खारटपणा जाणवत नव्हता. तब्बल आख्खा जार आम्ही संपविला. जेवण झाल्यानंतरही दोन ग्लास रिचविले. गोपाळरावांचा जोर ताकावर होता. नावातच गोपाळ असल्याने दूध नि दुग्धजन्य पदार्थांवर त्यांचा विशेष जीव. त्यामुळे त्यांना जेवताना सर्वाधिक आवडलेला पदार्थ म्हणजे ते ताक. जेवण नि ताकामुळे त्यांनी तासभर मस्त ताणून दिली. (कुठे ते त्यालाच विचारा…)

‘ऑन्डेन’च्या मालकाला मनापासून धन्यवाद देत आम्ही तिथून निघालो आणि पुढील ठिकाणी मार्गस्थ झालो. आमची केरळ ट्रीप आटोपली, तरीही आमच्या मनात ‘ओधेन’च्या जेवणाची आठवण सारखी निघत होती. आजही ते जेवण आठवलं, की तातडीने कण्णूरला जावं, असं होतं.

….

IMG_20180203_122321698_HDR IMG_20180203_122301722

IMG_20180203_122058464_HDR IMG_20180203_122152274

‘अविल मिल्क’… नाश्त्याला भरपेट पर्याय

‘अवियल मिल्क’ हा देखील गोपाळरावांना विशेष आवडलेला एक पदार्थ… कासरगोडमध्ये फिरताना आपल्याला जागोजागी अविल मिल्क असे बोर्ड पहायला मिळतात. एकदा एका बेकरीमध्ये गेल्यानंतर केळ्याचा शेक करण्यात येत होता. तो पाहिल्यानंतर कळलं, की तेच अविल मिल्क. ‘अविल मिल्क’ हे मलबार स्पेशल ड्रिंक. बर्फामध्ये केळ्याचा लगदा करुन मग त्यात पोहे (काळ्या रंगाचे… भाजके की कुठले माहिती नाहीत…), भाजलेले शेंगादाणे, आइस्क्रिम आणि पुन्हा वरून केळ्याचा लगदा असा जबरदस्त ऐवज असतो. दीड ग्लासात माणूस टाईट. सुरुवातीला हे सर्व मिश्रण कसं लागणार याची चिंता होती. पण अजिबात वाईट लागत नाही. केळं आणि बर्फ यांचं एकत्रीकरण छान जमून येतं. गोपाळराव तर या ‘अविल मिल्क’च्या प्रचंड प्रेमात पडले होते.

IMG_20180205_093332913 IMG_20180205_093352772

मुगाची उसळ आणि पुट्टू…

केरळमध्ये गेल्यानंतर इडिअप्पमच्या जोडीला पुट्टू (केरळी उच्चार पुट्ट्) खायला मला आवडतं. गव्हाच्या किंवा तांदळाच्या पिठापासून पुट्टू तयार करतात. पीठामध्ये कमी पाणी टाकून त्याचे बारीक बारीक गोळे करून मिळतात. नंतर ते पुट्टू तयार करण्याच्या एका खास भांड्यामध्ये ठेवून वाफेवर शिजवतात. मस्त गोलाकार आकारात तयार झालेले पुट्टू खायला एकदम मस्त लागतात. आपला सांजा किंवा उपमा मोकळा केला तर कसा लागतो, तशाच पद्धतीचे. फक्त त्याला स्वतःची चव नसते. ते खातात ग्रेव्हीच्या कोणत्याही पदार्थासोबत. अंडा, फिश किंवा चिकन करी अथवा मूग किंवा हरभरा उसळ. आम्ही गेलो होतो, त्या हॉटेलात मस्त मुगाची उसळ तयार केली होती. खोबऱ्याचं वाटण वगैरेमुळे त्याला जबरी चव आली होती. पुट्टू मोडून मुगाच्या उसळीसोबत खाताना जन्नतचा अनुभव येत होता. तरी पुट्टू गरम आणि वाफाळतं नव्हतं. ते जर गरम नि वाफाळतं असेल, तर मग काय विचारूच नका.

IMG_20180205_211711063 Charmoru

भन्नाट चारमोरू

अंड्याचे अनेक पदार्थ मी चाखले. गुजरातमध्ये तर अंडा घोटाळा, अंडा भुलभुलैय्या आणि इतर पदार्थांची तुलना तर मेजवानीशीच करता येईल. मात्र, केरळमध्ये एका गाडीवर चाखलेला पदार्थ म्हणजे चारमोरू अर्थात अंड्याची भेळ… साधी सोपी कृती. उकडलेलं अंड घेऊन कापायचं. त्याचे बारीक तुकडे करायचे. ते एका भांड्यात घालायचं. त्यापूर्वी त्यात खोबरेल तेल टाकायचं. अंड्याचे तुकडे आणखी बारीक करायचे. अंड्याचा बलक आणि तेल एकत्र येऊन ते मस्त पिठूळ बनतं. मग त्यात मुरमुरे टाकायचे. ते सगळं मिश्रण मस्त मुरमु्ऱ्यांना लागलं पाहिजे. नंतर त्यात बारीक चिरलेला कांदा, टोमॅटो, कोथिंबीर टाकून ते मिश्रण मस्त हलवायचं. त्यानंतर त्यात मीठ, मसाले आणि तिखट टाकायचं. पुन्हा एकदा ते सर्व हलवायचं. अर्थातच, भेळवाले करतात तसा आवाज करून. नंतर ते मस्त डिशमध्ये पसरवून पेश करायचं.

चारमोरू हा पदार्थ कासरगोड आणि परिसरात विशेष लोकप्रिय आहे. अंडा ऑम्लेच्या गाड्यांवर तो आवर्जून मिळतो. अंड्याच्या गाडीवर मुरमुरे काय करत आहेत, या उत्सुकतेपोटी विचारलेल्या प्रश्नातून एक जबदरस्त पदार्थ चाखायला मिळाला. अंड्याचा, विशेषतः त्याच्या बलकाचा स्वाद भेळला प्राप्त झालेला असतो. चारमोरूने मजा आणली. केरळ दौऱ्यावरून पुण्याला परतण्याच्या आदल्या रात्री अगदी उशिरा आमची चारमोरूची पार्टी झाली. त्यामुळे केरळमधून निघताना ‘ओधेन’च्या जोडीला चारमोरूचा स्वादही जिभेवर होता.

IMG_20180202_115301238

संबंधित ब्लॉगपोस्ट वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा…

देवभूमीतील खाद्ययात्रा…

देवभूमीतील स्वादिष्ट ‘सद्या’

स्वोर्डफिश, बीफकरी आणि प्रसादम्

‘दम’दार चिकन बिर्याणी…

Advertisements

अश्रफचा ‘निकाह’ आणि आमची खादाडी…

‘चिकन, मटण आणि बीफ’… कबूल कबूल कबूल

दक्षिणेत जायचं म्हटलं, मला एकदम भारी वाटतं. त्यातनं केरळमध्ये जायचं असेल तर मग विचारूच नका. इडली, वडा, डोसा आणि उत्तप्पा यांच्यापेक्षा इतर अनेक असे पदार्थ मिळतात, की विचारता सोय नाही. त्यामुळे एकतर ते खाण्याचं आकर्षण असतं. मनसोक्त भटकायचं आणि चांगले चुंगले पदार्थ हाणायचे… मजा येते… हे करण्यासाठी केरळला जाण्याचं यंदाचं निमित्त होतं एका मित्राच्या लग्नाचं… त्यावेळी लग्नाच्या निमित्ताने अनुभवलेली खादाडीची कथा…

IMG_20180204_130142814

काही वर्षांपूर्वी अल्लपुळा इथं मंजू जॉयच्या लग्नाला गेलो होतो. तेव्हा अश्रफ तैवलप नावाच्या एका पत्रकाराची भेट झाली होती. तेव्हा झालेल्या भेटीचं रुपांतर कधी मैत्रीत झालं कळलंही नाही. जगनमित्र असलेला अश्रफ माझाही मित्र बनला. धर्मानं मुसलमान, पंथानं सुन्नी. योग्य पद्धतीनं मुंडू नेसायला मला याच पठ्ठ्यानं शिकवलं. काही वर्षांपूर्वी मुंबईत तो आयपीएलसाठी आला होता. तेव्हा आवर्जून त्याला भेटायला गेलो होतो. चार फेब्रुवारी रोजी त्याचं लग्न झालं. लग्न ठरलं तेव्हाच त्यानं मला तारीख सांगून ठेवली होती आणि तू आवर्जून ये, असं आग्रहाचं निमंत्रणही दिलं होतं. आमंत्रण मिळताच जायचं निश्चित केलं, रिझर्व्हेशन वगैरे करून ठेवलं होतं.

मंजूच्या लग्नाच्या वेळी अनेक मित्र जे मला मिळाले, त्यापैकी अनेकांना हिंदी किंवा इंग्रजी येत नाही. आलंच तर अगदी मोडकं तोडकं. भाषा फक्त मल्याळम. दुसरी गोष्ट म्हणजे आपल्याला ती भाषा नीट बोलता किंवा लिहिता भाषा येत नाही, म्हणून त्यांचा बोलण्यापेक्षा व्हॉट्सअपवर चॅट करण्यावरच भर असतो. अश्रफ देखील फोनवर अगदी मोजकंच बोलतो. त्याचा भर देखील व्हॉट्सअपवरच. तो देखील मोडक्या तोडक्या इंग्रजीत. पण मैत्रीला भाषेचं बंधन नसतं. ते इथं जाणवतं. त्याला काय म्हणायचं आहे ते मला समजतं आणि मला काय म्हणायचं आहे ते त्याला समजतं. काहीवेळा गोंधळ होतो. पण त्याला पर्याय नाही.

तर असा हा अश्रफ तैवलप. ‘इंडियन युनियन मुस्लिम लीग’ पक्षाचं मुखपत्र असलेल्या चंद्रिका वृत्तपत्राचा क्रीडा वार्ताहर. त्याचा ‘निकाह’ कासरगोड जिल्ह्याचे ‘चंद्रिका’चे ब्युरो चीफ असलेल्या शरीफ कोडावनजी यांची कन्या रुक्साना हिच्याशी झाला. त्यासाठी मी आणि महाराष्ट्र टाइम्समधील माझा सहकारी गोपाळ गुरव दोघं आवर्जून उपस्थित होतो. लग्न हे पहिलं कारण आणि एका वेगळ्या समाजाचं लग्न अनुभवण्याची, वेगवेगळे पदार्थ खाण्याची संधी मिळणार होती हे दुसरं कारणं…

IMG_20180203_203544867

लग्नाच्या आदल्या दिवशी अश्रफच्या घरी, लग्नाच्या दिवशी विवाहस्थळी आणि लग्नाच्या दुसऱ्या दिवशी त्यांच्या बायकोच्या घरी झालेल्या आदरातिथ्याबद्दल यामध्ये लिहिणार आहे. केरळमधील खादाडीबद्दल नंतरच्या ब्लॉगमध्ये. केरळमध्ये ‘निकाह’ आणि ‘लग्न’ हा समारंभ तीन-चार दिवस चालतो. काही ठिकाणी सात दिवसांचा सप्ताह साजरा करण्यात येतो.

अश्रफने लग्नाच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळी त्याच्या घरी मित्र, जवळचे नातेवाईक आणि शेजारी यांच्यासाठी विशेष भोजनाचे आयोजन केले होते. केरळमध्ये जेवण म्हटलं, की बिर्याणी हे ठरलेलं. चिकन किंवा बीफ बिर्याणी. भात वेगळा आणि मांसाचे मसालेदार तुकडे वेगळे. आपल्याकडे जशी मसालेदार, तेलकट किंवा तूपकट बिर्याणी करतात तशी नाही. मसाल्याचा एकदम हलका स्वाद आणि सोबत ग्रेव्ही किंवा काहीही नसेल तरीही चिकन किंवा मटणच्या तुकड्याला लागलेल्या मसाल्यासोबत नुसता भात सहजपणे घशाखाली उतरतो, अशी बिर्याणी… लग्नाच्या आदल्या दिवशी बीफ बिर्याणी होती. सोबत बीफ फ्राय. व्हेज लोकांसाठी एक रस्सा भाजी, पातळ भाजी, रोटी आणि साधा भात. सुरुवातीला बीफ बिर्याणीचा आस्वाद घेतल्यानंतर मग साधा भात आणि रस्सा भाजीचा आस्वाद घेतला. बीफ बिर्याणी म्हणजे बीफचे एक-दोन तुकडे आणि भात. व्हेजमधील भाजी दुधीभोपळा किंवा तत्सम कोणती तरी असावी. पण बीफ बिर्याणीवर मी खूष होतो. बीफ व्यवस्थित शिजलेलं आणि नरम… जेवणाच्या आधी आणि नंतर लिंबू सरबत नि सुलेमानी चाय आलटून पालटून येत होता.

IMG_20180204_110149473_HDR    IMG_20180204_110002780 IMG_20180204_110235180

लग्नाच्या दिवशीचा तामजाम वेगळाच होता. विवाहस्थळी प्रवेश केल्यानंतर प्रथम ‘वेलकम ड्रिंक’ देऊन सर्वांचं स्वागत करण्यात येत होतं. दुधापासून बनविलेलं ‘वेलकम ड्रिंक’ तापलेल्या उन्हात दिलासा देत होतं. त्यामुळं दुसरा किंवा तिसरा ग्लास सहज घशाखाली उतरत होता. सेटल होईपर्यंत कुठं काय सुरु आहे, याचा अंदाज आला होता. म्हणजे समारंभ आणि खादाडी यापैकी काहीच सुटायला नको, एवढाच उद्देश. ‘निकाह’ची वेळ जवळ येऊ लागल्यानतंर बाहेर बसलेल्या माणसानं जिलेबीचा घाणा काढण्याचा वेग वाढविला होता. कढईत जिलब्या करताना, पाकात मुरविताना आणि शेवटी परतीत ठेवताना, अशी सर्वच दृष्य डोळ्यात साठवून ठेवण्यासारखी होती. ‘निकाह’ पार पडल्यानंतर प्रत्येकाचं तोंड गोड व्हावं, यासाठी जिलेबीचं नियोजन होतं. ‘निकाह’ झाल्यानंतर पाहतापाहता जिलेबीची परात कधी संपली कळलं देखील नाही. जे लोक फक्त ‘निकाह’साठी येतात आणि न जेवता जातात ते लोक आवर्जून जिलेबी खात होते. जिलेबीचा पाक हाताला लागू नये म्हणून पेपर नॅपकीनमध्ये पकडून जिलेबी खाण्याची पद्धती सर्रास दिसत होती.

IMG_20180204_105318990 IMG_20180204_130832948

जिलेबीनंतर आम्ही लग्नातील मुख्य समारंभ असलेल्या जेवणाकडे वळलो. मंजूच्या लग्नात झालेल्या मित्रांपैकी काही जणच यावेळी उपस्थित होते. त्यांच्या समवेत आम्ही स्थानापन्न झालो. बेत साधाच. कागदाच्या डिशमध्ये चिकन बिर्याणी आणि चिकन फ्राय सर्व्ह केली जाते. लग्नाला हिंदू नागरिकही येतात. सर्वच बीफ खात नाहीत. म्हणून या दिवशी लग्नाला बीफ बिर्याणी ठेवलेली नव्हती. चिकन बिर्याणी आणि चिकन फ्राय या साध्याच पण भारी मेन्यूनं आम्ही तृप्त झालो. एका प्लेटमधील बिर्याणी दिसायला कमी वाटते. पण संपता संपत नाही. भरतानाच दाबून भरलेली असते त्यामुळे असावं कदाचित. बिर्याणी कशी करतात ते मागं मंजू जॉयच्या लग्नावेळी लिहिलेलं होतंच. अश्रफच्या लग्नात बनविलेली बिर्याणी देखील तशाच पद्धतीनं बनवलेली आहे, हे खाताना जाणवंत होतं. दीड प्लेट बिर्याणी आणि चिकन फ्रायचा फडशा पाडल्यानंतर आम्ही उठलो.

IMG_20180204_111236650 IMG_20180204_115719816_HDR

केरळमध्ये ‘निकाह’ची प्रथा जरा गमतीची वाटली. अश्रफ आणि त्याचा भाऊ निझाम या दोघांचाही ‘निकाह’ त्याचदिवशी पाठोपाठ झाला. मात्र, निझामचं लग्न पुढच्या वर्षी होणार होतं. तेव्हा फक्त ‘निकाह’. म्हणजे सर्व करण्याची परवानगी फक्त एकत्र रहायचं नाही. अश्रफचा मात्र, विवाह त्यानंतर पार पडला. अश्रफचे मित्र-भाऊबंद त्याला मुलीच्या रुमपर्यंत गाणी म्हणत नेत होते. मुलाची खेचणारी, त्याला चिडवणारी गाणी होती, असं आम्हाला सांगितलं गेलं. अर्थ आणि शब्द समजण्याचा संबंध नव्हता. पण साधारण हे लोक त्याची खेचत आहेत, हे चेहऱ्यांवरून समजत होतं. नंतर नवरा मुलगा थांबलेल्या रुममध्ये मुलगी प्रवेश करते. सोबत तिची आई. नंतर आईपण बाहेर येते आणि काही मिनिटं दोघांना एकटं ठेवलं जातं. एकमेकांशी बोलण्यासाठी तो वेळ असावा. काहीच मिनिटांत दोघेही बाहेर येतात. नंतर मुलगा मुलीच्या गळ्यात चेन घालतो. आपण त्याला मंगळसूत्र म्हणतो. ते लोक चेन सेरीमनी म्हणतात. विधी तोच.

IMG_20180204_122516722  IMG_20180204_121656629

नंतर मुलगा-मुलगी उपस्थित आप्तस्वकीयांच्या शुभेच्छा स्वीकारण्यासाठी व्यासपीठावर स्थानापन्न होतात. एव्हाना दुपारचा दीड वाजलेला असतो. या कार्यक्रमापूर्वी सर्वांची जेवणं झालेली असतात. त्यामुळं हॉलमधील उपस्थितांची संख्या निम्म्यानं कमी झालेली असते. ते आपल्याला सहजपणे जाणवतं. राहिलेल्यांपैकी अनेक जण व्यासपीठावर येऊन नवदाम्प्त्याला शुभेच्छा देतात. गळाभेटी होतात. सेल्फी काढले जातात. त्यानंतर साधारण तीन-चारच्या सुमारास नवरा आणि नवरी आपापल्या घरी जातात. मुलगी लगेच मुलाकडे रहायला जात नाही. पहिल्या रात्री मुलगा मुलीच्या घरी राहायला जातो. आपापल्या घरी गेल्यानंतर संध्याकाळी मुलाचे नातेवाईक आणि जवळचे मित्र मुलीकडे जेवायला जातात. ते सर्व घरी परततात आणि मुलगा मात्र, तिथेच राहतो, अशी प्रथा. आम्हाला खरेदी करायची होती, थोडं भटकायचं होतं. त्यामुळं आम्ही संध्याकाळी अश्रफसोबत मुलीच्या घरी गेलो नाही.

IMG_20180204_145737825

पण दुसऱ्या दिवशी अश्रफनं आम्हाला दोघांना सकाळी बोलवूनच घेतलं. मग आम्हीही जास्त आढेवेढे न घेता मुलीच्या घरी जाण्यासाठी निघालो. एक कारचालक कमी असल्यानं ती जबाबदारी मला पार पाडावी लागली. केरळमध्ये २०-२५ किलोमीटर का होईना, पण ड्रायव्हिंग करण्याचा आनंद मिळाला. कोकणात असतात तसेच वळणावळणाचे, झाडाझुडपातून जाणारे रस्ते. चढ-उतार करीत शेवटी मुलीच्या घरी पोहोचलो. तिथं पोहोचल्यानंतर आमच्या लक्षात आलं, की आपण जर इथे आलो नसतो तर आपण खूप उत्तम पदार्थांना मुकलो असतो. (आपण म्हणजे मी… गोपाळ व्हेज असल्यानं तो सर्वच गोष्टींना मुकत होता.)

काय होतं यापेक्षा काय नव्हतं, असाच प्रश्न तिथं गेल्यानंतर उपस्थित झाला. चिकन फ्राय, चिकन करी, मटण मसाला, बीफ मसाला, अंडा मसाला, चिकन नूडल्स, व्हेज पुलाव, चपात्या, तांदळाच्या पिठापासून दंडगोलाकृती आकाराचा तळलेला पदार्थ अर्थात, पुळीवळम, भातापासून उत्तप्पासारखा बनविलेला कलथप्पम आणि पायसम्… हुश्श… कितीही यादी. या सर्व पदार्थांचे एकत्रीकरण पाहूनच तृप्ततेचा आनंद मिळत होता. (सोबतच्या फोटोमध्ये पाहा. न खाताही मन तृप्त होईल, अशा पद्धतीने मांडणी केलेली.) पण आग्रह मोडवत नव्हता. त्यामुळं भरपेट भोजनाचा आस्वाद घ्यावा लागला. जेवताना पाण्यासोबत सेव्हन अप की स्प्राइट देखील होतं. हे कमी म्हणून काय तर जेवण झाल्यानंतर फ्रूट डिश आणि आइस्क्रिम देखील होतं. एवढं सगळं ओरपल्यानंतर झोपायची संधी नव्हती. ते सर्वाधिक त्रासदायक वाटत होतं. पुन्हा गाडी चालवत अश्रफच्या घरापर्यंत जायचं होतं.

IMG_20180205_135806132 IMG_20180205_140900882

IMG_20180205_140621967

तेव्हा त्याची बायको त्याच्याबरोबर घरी येण्यासाठी निघाली. दुसऱ्या दिवशी अश्रफच्या सासरची मंडळी त्याच्या घरी दुपारी जेवणासाठी येणार होती. ‘आपण आज जेवलो, ते पदार्थ करावेच लागतील. पण त्यापेक्षा अधिक आणि वेगळं काहीतरी करावं लागेल. मग मुलीकडची मंडळी खूष होतील,’ असं अश्रफनं आम्हाला सांगितलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सहा वाजताच आमची पुण्याची ट्रेन असल्यामुळं आमचं ते जेवण मात्र, हुकलं. अर्थातच, आम्हाला त्याला शल्य नव्हतं. कारण अश्रफच्या सासरी जे काही वैविध्य चाखता आलं होतं, त्याला तोड नव्हती.

img_20180205_142448282.jpg img_20180205_141224743.jpg

IMG_20180205_142254702_HDR

IMG_20180205_142902396

(प्रत्येक टेबलवर अशा पद्धतीने रचना करण्यात आली होती.)

लग्नासाठी अठरा ते चोवीस तासांचा प्रवास करून आम्ही केरळमध्ये पोहोचलो होतो. मात्र, इतक्या वैविध्यपूर्ण पदार्थांचा या निमित्तानं आस्वाद घेता आला, हेच आमच्यासाठी खूप होतं. आमची ट्रीप सार्थकी लावणारं होतं. महाराष्ट्रातून खास लग्नासाठी आलोय, ही गोष्ट अश्रफ आणि त्याचे मित्र, भाऊ आणि नातेवाईकांना खूप भारी वाटत होती. लग्नाला येणाऱ्या अनेक मोठ्या आणि प्रतिष्ठित लोकांना ते आमची ओळख करून देत होते. खास लग्नासाठी इतक्या दूरवरून आलेत वगैरे सांगत होते. आम्हाला देखील खूप बरं वाटतं होतं.

अर्थात, या आदरातिथ्याबरोबरच आम्हाला समाधान होतं ते तिथल्या आगळ्यावेगळ्या खाद्यजत्रेत सहभागी होता आलं याचं…

 

पुणे-सोलापूर रोडवरची खादाडी…

मध्यंतरीच्या काळात सलग चारवेळा सोलापूरला जाणं झालं. एकदा फक्त तुळजापूरला. दोनदा फक्त अक्कलकोटला आणि एकदा तुळजापूर करून अक्कलकोटला. या निमित्तानं सोलापूर रोडला वेगवेगळ्या ठिकाणी खादाडीचा अनुभव घेता आला. त्यापैकी काही ठिकाणी फारसा चांगला अनुभव नाही आला. पण काही ठिकाणं मात्र, एकदम मस्त सापडली. म्हणजे पुन्हा कधी जाणं झालं, तर तिथं आवर्जून थांबलंच पाहिजे, अशी ठिकाणं…

…..

IMG_20170325_120801343

जय ‘जयशंकर’

नक्की थांबलंच पाहिजे, असं पहिलं ठिकाण म्हणजे सोलापूरच्या अगदी थोडं अलिकडे असलेल्या लांबोटी गावातलं जयशंकर. पुण्याहून सोलापूरला जाताना साधारण तीस किलोमीटर आधी लांबोटी लागतं. लांबूनच दिसेल अशी एक कपबशी ‘जयशंकर’ समोर उभारली आहे. ती ‘कपबशी’ दिसल्यावर गाडी डाव्या लेनमध्ये घ्यायला सुरूवात करावी.

IMG_20170325_121653943

IMG_20170325_121721657

इथला चहा चांगला आहे, असं देविदासनं सांगितल्यामुळं आम्ही पहिल्यांदा तिथं गेलो. पण फक्त चहा घेण्यासाठी तिथं जाणं म्हणजे खूप काही मिस करणं. चहा हा सर्वात शेवटी. ‘जयशंकर’मध्ये गेल्यावर मक्याचा चिवडा, वेगवेगळ्या चटण्या, निरनिराळे लाडू आणि इतर गोष्टींवर एक कटाक्ष टाकून भूक चाळवून घ्यावी. नसलेची शेंगा चटणी खूप प्रसिद्ध असली, तरीही ‘जयशंकर’ची शेंगा चटणीही छान आहे. फक्त शेंगाची नाही, तर तीळ, जवस, कारळ आणि कसल्या कसल्या चटण्या आहेत. मसाले आहेत. रंग नि गंध एकदम टेम्प्टिंग. खोबऱ्याचा, बुंदीचा, रवा-बेसनाचा आणि दोन-पाच प्रकारचे लाडू आहेत. मलई बर्फी आहे. कलाकंद आहे. आणि मला सर्वाधिक आवडलेला असा लुसलुशीत गुलाबजाम आहे.

IMG_20170325_121800370

मक्याच्या चिवड्यानं सुरुवात करून नंतर गुलाबजाम घेणं हा सर्वोत्तम पर्याय. गुलाबजामचा ट्रे  म्हणजे पाहिल्यानंतर प्रेमात पडलंच पाहिजे. आकाराला मोठा आणि पण आतून एकदम नाजूक. ‘साम मराठी’मध्ये ‘मी महाराष्ट्र बोलतोय…’ हा कार्यक्रम करताना उस्मानाबाद आणि कळंब इथं एकदम मस्त गुलाबजाम खाल्ला होता. आधी नाही, नाही म्हटलो होतो. पण नंतर भीमाशंकर वाघमारेनं केलेल्या आग्रहाखातर गुलाबजाम खाल्ला आणि प्रेमातच पडलो. नंतर दोन आणखी खाल्ले. त्याची आठवण ‘जयशंकर’मध्ये आली. गुलाबजाम आणि त्याचा फिकट पिवळ्या रंगाचा पाक… गुलाबजाममध्ये पाक एकदम मुरलेला. त्यामुळं गुलाबजामची ‘गोडी’ खऱ्या अर्थानं वाढलेली.

IMG_20170325_121617002

एक प्लेट गुलाबजाम खाल्ल्यानंतर मग सरतेशेवटी चहा. चहा पण एकदम गावाकडच्या स्टाइलनं. जास्त दुधाचा फक्कड असा चहा. पुढच्या प्रवासाला तरतरी देणारा. अर्थातच, अनेकांना इथला चहा अधिक पसंत असला, तरीही मला भावला तो गुलाबजाम. एकदम भारी.

….

IMG_20170124_164539668

तुळजापूरचं ‘दुर्गाई’

मागं धीरज घाटेबरोबर तुळजापूरला जाणं झालं. तेव्हा तुळजापूरच्या तुळजाभवानीचं दर्शन घेतल्यानंतर भाजपचे स्थानिक पदाधिकारी फुलचंद व्यवहारे यांच्या आग्रहाखातर आम्ही एका ठिकाणी गेलो. इथं मटण मस्त मिळतं, असं व्यवहारे यांनी आवर्जून सांगितलं. देवदर्शन झालं होतं, त्यामुळं सामिष भोजनाला कोणाचीच ना नव्हती. मग आम्ही पोहोचलो मंदिरापासून अगदी जवळ असलेल्या ‘हॉटेल दुर्गाई’मध्ये. नंतर आम्हाला पत्रकार सतीश महामुनी देखील जॉइन झाले. पण त्यांचं जेवण झालेलं होतं.

IMG_20170124_171727751

सर्वांनीच मटण थाळी मागविली. मटण अर्थातच, बोकडाचं. काळ्या मसाल्यातलं. मटणाचे तीन प्रकार थाळीमध्ये आले. मटण रस्सा, मटण खिमा आणि वझडी. यापैकी वझडी पहिल्यांदाच खाल्ली. बोकड, शेळी किंवा मेंढी यांची आतडी आणि पोटाचा भाग व्यवस्थित स्वच्छ करून घेतल्यानंतर त्याचे खूप बारीक बारीक तुकडे करून त्याची वझडी बनवितात. अशा पद्धतीनं वझडी तयार होते, हे ऐकल्यानंतर कधी आवर्जून खाण्याची इच्छा झाली नव्हती. पण ‘दुर्गाई’मध्ये वझडी खाल्ली आणि चांगली वाटली.

बाकी काळ्या रश्श्यातलं मटण आणि मटण खिमा छान. सोबतीला ज्वारीची भाकरी आणि सरतेशेवटी भात. अर्थात, रश्श्याबरोबर इंद्रायणीचा गिचका खाण्यात जी मजा आहे, ती बासमती किंवा तत्सम इतर प्रकारच्या तांदळाच्या भाताबरोबर रस्सा खाण्यात नाही. पण सरतेशेवटी भात हवाच. पोट फक्त भरलं नाही, तर तृप्तही झालं. एकदम झक्कास.

IMG_20170124_173008971

जेवणानंतर शेजारीच असलेल्या पान शॉपमधून मस्त फुलचंद पान घेतलं. सोबत फुलचंद व्यवहारे असल्यामुळे असेल, कदाचित पण तुळजापुरात इतकं चांगलं फुलचंद पान मिळेल, असं वाटलं नव्हतं. उत्तम जेवण झाल्यानंतर त्या जेवणाची चव बेचव न करणारं सुंदर पान मिळणं (अर्थातच, स्वतःला आवडेल ते…) हे जगातील सर्वोत्तम सुखांपैकी एक आहे. ते सुख आम्हाला तुळजापुरात मिळालं आणि आम्ही पुण्याच्या दिशेनं मार्गस्थ झालो.

…..

IMG_20170711_164038129

‘सुगरण’ची खेकडा भजी आणि चहा

सोलापुरातनं येताना सुगरण नावाचा एक गार्डन रेस्तराँ आहे. मोहोळ तालुक्यातल्या कोळेगावांत. तिथं जेवण वगैरेही मिळत असेल, पण आम्ही नेहमीच चार-पाचच्या सुमारास पोहोचल्यामुळं जेवायची संधी मिळाली नाही. पण चहा आणि स्नॅक्स मात्र छान. एकदा चहा नि बटाटे वडा नि एकदा चहा आणि गर्रमागर्रम खेकडा भजी ऑर्डर केली. बटाटे वड्याच्या तुलनेत खेकडा भजी एकदम भारी. ऑर्डर दिल्यानंतर घाणा काढला जातो, हे या ठिकाणचं वैशिष्ट्य. सोबत मस्त तळलेली हिरवीगार मिरची. चवीला एकदम झणझणीत. फक्त ऑर्डर देताना भज्यांवर चाट-मसाला टाकू नका, ही सूचना करायला विसरू नका. अन्यथा भजीची मजाच निघून जाते.

दुधापासून तयार होणारा चहा थोडाचा फिक्का असतो. त्यामुळं कडक चहा हवा, असेल तर तसं आधीच सांगा. कडक म्हणजे अगोड नाही हे देखील सांगायला विसरू नका. सूचना थोड्या जास्त कराव्या लागल्या. पण चहा मात्र मस्त जमला होता.

…..

IMG_20170326_152839307

चिलापी मसाला…

पुणे-सोलापूर महामार्गावर कुरकुंभची चाहूल लागू लागली, की ‘मच्छी ताट’ असे बोर्ड दिसू लागतात. ते साधारण उजनीचं बॅकवॉटर संपेपर्यंत हे बोर्ड दिसतात. उजनीच्या बॅकवॉटरमध्ये मिळणाऱ्या ‘चिलापी’ या मच्छीचं हे ताट असतं. सोलापूर जिल्ह्यात प्रवेश केल्यानंतर येरमाळा मच्छी असे बोर्ड अधिक प्रमाणात दिसतात. मागे मावस भावांबरोबर तुळजापूर-अक्कलकोट आणि पंढरपूर असा प्रवास करून अकलूजमार्गे पुणे-सोलापूर हायवेला लागलो. सकाळी नाष्टा झाला होता. पण पंढरपूरला दर्शन करून निघेपर्यंत भूक लागली होती. आता थांबू, नंतर थांबू असं करत चांगलंस हॉटेल कुठे दिसेना.

मग सोलापूर-पुणे हायवेला लागल्यानंतर इंदापूरच्या अलिकडे एक अगदी छोटं हॉटेल दिसलं. नाव हॉटेल डोंगराई की असंच काहीतरी असावं. बार कम रेस्तराँ. पण फॅमिलीसाठी फारसं अयोग्य नाही. नाव नीटसं आठवतही नाही. पण भूक इतकी लागली होती, की विचारता सोय नाही. लांबून हॉटेल दिसल्यावरच ठरवलं, जे काही असेल, ते इथंच खायचं. ‘चिलापी’ मच्छी स्पेशल असं वाचल्यावर भावानं सुचविलं. तू मच्छी खा. वास्तविक, दोन्ही भाऊ शाकाहारी असल्यानं माझी इच्छा नव्हती. पण भावाच्या आग्रहामुळे ‘चिलाफी मच्छी फ्राय’ची ऑर्डर दिली.

मागे एकदा सावता नवलेकडे दौंडला गेलो होतो, तेव्हा ‘चिलापी’ खा, असा आग्रह त्यानं केला होता. पण नंतर कधी तरी खाऊ, असं म्हणून आम्ही चिकनच मागविलं होतं. ती कसर मी ‘चिलापी फ्राय’ मागवून भरून काढली. काळ्या मसाल्याचं वाटण लावून नंतर मग हाफ फ्राय केलेला ‘चिलापी’. वरून भुरभुरलेली कोथिंबीर. बरं, नदीतला मासा असूनही, काटे बेताचेच. म्हणजे खाताना थोडी काळजी घेऊन खाल्ला तर काट्यांचा फार त्रास नाही. आणि चवही सुंदर. ‘चिलापी मच्छी फ्राय’ आणि नंतर दाल राईस इतकं खाऊनही समाधान झालं.

…..

IMG_20170711_100622818

‘श्री’ मिसळ प्रसन्न…

कमलेश पाठकबरोबर जेव्हा अक्कलकोटला गेलो होतो, तेव्हा सकाळी लवकर निघालो. त्यामुळं ट्रॅफिक लागलंच नाही. मग गाडी चालविण्याचा मस्त मूड लागला होता. त्यामुळं अगदी कुठंही न थांबता थेट भिगवण गाठलं. नाहीतर मग यवत, कुरकुंभ किंवा अलिकडे-पलिकडे थांबण होतं. पण त्या दिवशी थेट भिगवणपर्यंत पोहोचलो. भिगवणनंतर मग थांबू असं म्हटलं आणि साधारण पंधरा किलोमीटरवर ‘श्री’ आहे. खूप आधीपासून जाहिरात दिसते आणि हॉटेल बाहेरूनही दिसायला छान आहे. अर्थात, छान दिसतं तिथं छान मिळतंच असं नाही. मागे एका ठिकाणी आम्ही छान फसलो होतो. त्यामुळं दबकत दबकतच ऑर्डर दिली.

अर्थातच, मिसळची. खूप नसली, तरीही थोडीफार तर्री दे असं सांगितलं. वाटाण्याच्या उसळीच्या रश्श्याची मिसळ. अर्थातच, मूळ ऐवजामध्ये फरसाण, शेव, कांदा आणि कोथिंबीर. गावाकडे किंवा हायवेवर जिथं कुठं मिसळ मिळते, तिथं पोहे, पातळ पोह्याच्या किंवा भाजक्या पोह्यांचा चिवडा, बटाटाभाजी आणि उकडलेली मटकी वगैरे ऐवज नसतोच. सारा खेळ रश्श्यावर. त्यानुसार इथं रस्सा एकदम मस्त जमलेला. त्यामुळं मिसळीमध्ये दम.

फ्रेंच फ्राइजपासून साउथ इंडियनपर्यंत अनेक पदार्थांची जंत्रीच ‘मेन्यू कार्ड’मध्ये दिलेली आहे. आजूबाजूला सर्व्ह होणारे पदार्थ दिसत तरी छान होते. चवीलाही असतील कदाचित छान. पण फॅमिलीसाठी थांबायला एकदम छान हॉटेल. सर्वात शेवटी मस्त कडक चहा मागितला. चहा एकदम तरतरी आणणारा. उत्साह वाढविणारा. अनेक ठिकाणी साधा चहा एकदमच फिक्का असतो. त्यामुळे मजा येत नाही. त्यामुळे कडक चहा असं आवर्जून सांगावं लागतं, हे प्रकर्षानं जाणवलं.

स्वादिष्ट आणि परिपूर्ण… कृपासिंधू

IMG_20170725_140422683

परममित्र देविदास देशपांडेला मिळालेल्या पुरस्काराचं सेलिब्रेशन करण्यासाठी कुठं जायचं, असा प्रश्न पडला होता. तेव्हा अचानकपणे डोळ्यासमोर नाव आलं, ‘कृपासिंधू’. लोकसत्तात विनायक करमरकरने लिहिलं होतं आणि अभय नरहर जोशी यानं अनेकदा जाऊन ये, असं आवर्जून सांगितलं होतं. दोघांकडून कौतुक ऐकल्यामुळं अखेर ट्राय करायचं ठरवलं.

लोखंडे तालमीकडून आपण लक्ष्मी रोडला जायला लागलो, की लोखंडे तालमीचा गणपती ज्या ठिकाणी वर्षभर असतो, तिथंच ‘कृपासिंधू’ आहे. ‘शक्ती टॉवर्स’मध्ये… मुंबईकर मनोज वाडेकर या अवलियानं ‘कृपासिंधू’ सुरू केलंय. कधी काळी ‘सीए’ झालेल्या वाडेकर यांचा मूळ व्यवसाय विविध स्टॅटिस्टिकल रिपोर्ट्स  तयार करण्याचा. अगदी राज्यसभा, लोकसभेतही त्यांनी तयार केलेल्या अहवालांचा संदर्भ दिला जातो. मात्र, त्यांचे मन त्यात कधीच रमले नाही. पण चरितार्थ चालावा, म्हणून त्यांनी ते काम केलं. आता आवड म्हणून त्यांनी ‘कृपासिंधू’ सुरू केलंय.

IMG_20170725_145156901

आम्ही गेलो तेव्हा गर्दी फारशी नव्हती. त्यामुळे वाडेकर निवांत होते. त्यामुळं त्यांच्याशी निवांत गप्पा मारत मारत जेवण करता आलं. शनिवार-रविवारी नेहमीपेक्षा जास्त गर्दी असते, असं ते सांगत होतं. स्वीटशिवाय अमर्याद थाळी १६० आणि अमर्याद स्वीटसह ३३० रुपये अशा दोन प्रकारच्या थाळ्या तिथं उपलब्ध आहेत. आम्हाला स्वीट नको होतं आणि तसंही ३३० रुपये देऊन असं अमर्याद स्वीट किती खाणार? पण खाणारे खातात म्हणे. आज जगायचा शेवटचा दिवस आहे, अशी समजूत करून घेऊन ओढ ओढ ओढणारे लोक जगात आहेत. त्यांच्यासाठी ३३० रुपयांची अमर्याद स्वीटसह थाळी आहे, हा युक्तिवाद देविदास आणि मला काही प्रमाणात पटला. पण तरीही १६० आणि ३३० यांच्यामधील मर्यादित स्वीटसह थाळी असा पर्याय उपलब्ध करून द्यायला हरकत नसावी, असेही वाटले…

IMG_20170725_135625592

डायनिंग हॉलमध्ये येणाऱ्या खवय्यांची आवडनिवड लक्षात घेऊन वाडेकर यांनी ‘कृपासिंधू’मधील पदार्थ अधिक मसालेदार असणार नाहीत, याची खबरदारी घेतली आहे. त्यामुळेच घरांमध्ये वापरला जाणाऱ्या गोड्या मसाल्याचाच इथेही वापर. स्वयंपाक करणारे सर्व स्वयंपाकी हे कोकणातील. त्यामुळे खोबऱ्याचा वापरही बऱ्यापैकी. एकदम चमचमीत किंवा मसालेदार खायचं असेल, तर ‘कृपासिंधू’ तुमच्यासाठी नाही. मसाले आणि तेल यांचा कमीतकमी वापर करून घरच्यासारखे पदार्थ खायचे असतील, तर मग ‘कृपासिंधू’ एकदम उत्तम.

गुजराथी किंवा राजस्थानी थाळी प्रमाणे पदार्थांची भरताड नाही किंवा खाणावळीप्रमाणे मोजकेच पदार्थही नाही. दोन्हीतील सुवर्णमध्य… रोज एक कोरडी भाजी. कधी बटाट्याच्या काचऱ्या, कधी डोसा भाजी, कधी पीठ पेरून ढोबळी (किंवा सिमला) मिर्ची किंवा कधी आणखी एखादी. रोज एखादी उसळ. रस्सा भाजी. कधी कढी किंवा कधी आमटी. तोंडी लावायला चटणी-कोशिंबीर. भज्यांचा एखादा प्रकार. ढोकळा किंवा एखादी वडी. पुऱ्या आणि पोळ्या असे दोन्ही पर्याय उपलब्ध. पुऱ्या आणि पोळ्या दोन्हीही एकदम गरम. तव्यावरून किंवा कढईतून तळल्यानंतर थेट आपल्या पानामध्ये. पोळ्या पण एकदम मऊसूद. घरच्यासारख्या घडीच्या मऊसूद पोळ्या, अशी जाहिरात करूनही अनेक डानयिंग हॉलमध्ये पानात वातड पोळ्याच वाढल्या जातात. मात्र, पोळ्यांच्या बाबतीतला इथला अनुभव अगदीच निराळा आहे.

IMG_20170725_140357662

स्वीटशिवाय अमर्याद थाळी आम्ही सांगितली आणि एकेक पदार्थ पानात येऊ लागले. आम्ही गेलो तेव्हा कांदा घालून केलेली भेंडीची सुकी भाजी, छोल्यांची उसळ, बटाट्याची रस्सा भाजी आणि गुजराथी पद्धतीनं केलेली कढी होती. सोबतीला बटाट्याची खमंग आणि गर्रमागर्रम भजी. हलकाफुलका ढोकळा आणि एकदम स्पाँजी असा दहीवडा. सोबतीला पापड, चटणी आणि कोशिंबीर. सारेच पदार्थ स्वादिष्ट आणि अमर्याद. मसाले आणि तिखटाचा हात अगदी जेवढ्याच तेवढा. थोडासाही इकडेतिकडे नाही. त्यामुळेच भरपेट जेवल्यानंतरही अॅसिडिटी किंवा तत्सम त्रास जाणवत नाही.

पोळ्या आणि पु्ऱ्या खाल्ल्यानंतर येतो भात. भातातही दोन प्रकारचं वैविध्य. आधी मऊ अशी मुगाच्या डाळीची खिचडी. सरसरीतपणाकडे झुकणारी. सोबतीला कढी असतेच. खिचडीमध्ये तर मसाल्याचा वापर इतका कमी, की विचारता सोय नाही. कदाचित त्यामुळेच ती अधिक चांगली लागते. सोबतीला पापड. खिचडीनंतर वरण-भात येतो. तुम्हाला हवा असेल, तर तो आधीही मागवू शकताच. अगदी जेवणाच्या सुरुवातीलाही. वाफाळता भात, हिंगाचा हलका स्वाद असलेलं वरण आणि वरून तुपाची धार. वरणात तुरीच्या डाळीचं अस्तित्व अगदी व्यवस्थित.

सारं काही उत्तम, अमर्याद आणि एकदम चविष्ट… त्यामुळं पैसे फुल टू वसूल. पदार्थांमध्ये नाव ठेवायला जागा नाही. फक्त ‘कृपासिंधू’ सुरू होऊन फक्त पाचच महिने झालेले असल्यामुळं सर्व्हिस वेगाने करायला थोडा वाव आहे. वाढप्यांची संख्या थोडी आणखी असेल, तर मग ‘कृपासिंधू’ अधिक परिपूर्ण होईल. अर्थात, शनिवार आणि रविवार असे दोन दिवस जेव्हा गर्दी असते, त्या दिवसांमध्ये अधिक वाढपी असतातच. पण इतर दिवशी येणाऱ्या ग्राहकांची संख्या यांचा अभ्यास करूनच आम्ही वाढपी ठेवले आहेत, हा वाडेकर यांचा दावाही पटण्यासारखा. पण तरीही एखाद-दोन जण अधिक असतील, तर कोणाला काय हवं, काय नको, यावर लक्ष ठेवणं अधिक सोप्पं जाऊ शकतं. बाकी उत्तम.

रविवारी आळूची भाजी, मसाले भात आणि डाळिंब्याची उसळ… असा मेन्यू असतो. एकदा रविवारी आवर्जून या, असा आग्रह वाडेकर यांनी केला. बटाट्याची सुकी भाजी, डाळिंब्याची (सोललेल्या वालाची) उसळ, आळूची भाजी आणि मसालेभात हे परफेक्ट जमलेलं कॉम्बिनेशन जिथं असेल, तिथं जायला आपण कधीही तयार असतोच. त्यामुळे आता ‘कृपासिंधू’ला रविवारीच जावं, असं आम्ही ठरवलं. हा रविवारचा योग लवकरच जुळावा, ही ‘कृपासिंधू’ स्वामी समर्थ चरणी प्रार्थना…

Krupa-Sindhu1

मनापासून ‘स्वीकार’लेलं स्वीकार

IMG_20160723_203455

रोज घरचं खाऊन कंटाळा आला, की कधीतरी हॉटेलात जाऊन जेवावसं वाटतं. सारखंसारखं पंजाबी, चायनीज किंवा दाक्षिणात्य पदार्थ न खाता मनसोक्त जेवायचं असतं. अशावेळी माझी सर्वाधिक पसंती असते, ती ‘स्वीकार’ला. म्हात्रे पूल ओलांडून आपण कर्वेरोडला जाऊ लागलो, की पहिला सिग्नल क्रॉस केल्यानंतर आपल्याला ‘स्वीकार’ लागतं. (नळस्टॉप जवळचं…) नावच किती सार्थ आहे, ‘स्वीकार’. पुणेकरांनी खऱ्या अर्थानं ‘स्वीकार’ केलेलं रेस्तराँ. आजही तुम्ही रविवारी सकाळी गेलात, तर किमान अर्धा-पाऊण तास वेटिंग केल्याशिवाय तुमचा नंबर लागला तर शपथ. इतकी गर्दी याठिकाणी असते.

वास्तविक पाहता, भरपेट जेवायला मिळेल, असे अनेक डायनिंग हॉल आणि खाणावळी आहेत. मात्र, तरीही ज्या काही मोजक्या ठिकाणी मला जायला आवडतं, त्यामध्ये ‘स्वीकार’चा क्रमांक अगदी वरचा आहे. कदाचित लहानपणापासून ऋणानुबंध जुळलेले असल्यामुळं असेल. पण ‘स्वीकार’ मला प्रचंड आवडतं. माझ्या लहानपणी आमच्या घराच्या जवळपास जेवायला जायची दोन-तीनच ठिकाणं होती. त्यातलं एक होतं, अलका टॉकीजसमोरचं प्रीती. आता ते बंद पडलं. दुसरं म्हणजे कल्पना आणि विश्व. सारसबागे जवळच्या सणस स्पोर्ट्स ग्राउंडसमोरची ही दोन ठिकाणं. कल्पना-विश्व आजही सुरू आहे. ‘कल्पना’नं तर कात टाकलीय. आणि ‘विश्व’ही कात टाकतंय. खाणावळी म्हणाल, तरे पेरुगेटजवळचं ‘पूना बोर्डिंग’ आणि टिळक रोडवरचं ‘बादशाही’ ही आजप्रमाणेच त्यावेळीही लोकप्रिय ठिकाणं होती. आमची पसंती या दोन ठिकाणांना होती. त्या काळी ‘स्वीकार’मध्ये जेवायला जाणं, हे ‘स्टेटस सिंबॉल’ मानलं जायचं. त्या काळात आम्ही ‘स्वीकार’मध्ये कधीच गेलो नाही. बाहेर जेवायचं म्हणजे प्रीती, कल्पना-विश्व किंवा बादशाही-पूना हे ठरलेलं असायचं…

sweekar-veg-restaurant-erandwane-pune-xccp

नंतर नंतर मग ‘स्वीकार’मध्ये आमचं जाणं सुरू झालं. एकदम साधं पण स्वादिष्ट, इतरांच्या तुलनेत स्वस्त आणि सदैव आपुलकीनं आदरातिथ्य करणारा कर्मचारी वर्ग हे ‘स्वीकार’चं वैशिष्ट्य… कधी कांदा बटाटा रस्सा, कधी टोमॅटो बटाटा, कधी हरभऱ्याची, वाटण्याची किंवा वालाची उसळ, कधी मूग किंवा मटकी, कधी दुधीभोपळा, वांगं किंवा दोडका, भेंडीची किंवा बटाट्याची सुकी भाजी, असा भरगच्च मेन्यू असतो. रविवारी गेलात, तर कदाचित आळूची अप्रतिम भाजी आणि मसालेभात असा झटकाही होऊन जातो. खोबरं, चिंच-गूळ आणि कोथिंबिरीचा वापर करून केलेली आमटी तर अक्षरशः लाजवाब. फक्त आमटी आणि वाफाळता भात एवढंच जरी जेवण केलं, तरी आत्मा तृप्त होणार याची हजार टक्के गॅरंटी. इतकी आमटी बाप असते.

इथल्या जेवणाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे इथं केल्या जाणाऱ्या कोशिंबिरी. कोशिंबीर हा पदार्थ इतका अफलातून बनवितात, की भाजीच्या प्रमाणात कोशिंबीर खाल्ली गेली नाही तर शपथ. काही वर्षांपूर्वी बादशाही या पुण्यातील लोकप्रिय खाणावळीत गेल्यानंतर तिथं कोशिंबिरीऐवजी फरसाण वाढण्यात आलं होतं. असं का विचारल्यावर, अंगातील मुलभूत उद्धटपणा सिद्ध करीत तिथला वाढपी म्हटला, की आम्ही फरसाण देतो रविवारी. (तेव्हापासून त्या ठिकाणी जाणं बंद केलं, हा भाग वेगळा.) पण ‘स्वीकार’मध्ये जायचं तर कोशिंबीर खायलाही. कधी जा एकापेक्षा एक कोशिंबिरी असतात. कधी बिटाची, कधी काकडीची, कधी केळ्याची किंवा कधी लाल भोपळ्याचं भरीत. त्यातही बिटाची दही घालून केलेली कोशिंबीर असेल, तर तुम्ही योग्य दिवशी ‘स्वीकार’मध्ये गेला आहात, असं समजायला हरकत नाही.

IMG_20170616_125929494

पुरी किंवा पोळी अशा पर्यायांमध्ये टम्म फुगलेल्या पुऱ्या खायला आपली अधिक पसंती. पोळ्या घरी रोज खातोच की. बरं पुऱ्या सोडल्या तर सर्व पदार्थ अनलिमिटेड. अनेक हॉटेलांमध्ये पदार्थ अनलिमिटेड असले, तरीही वाढप्यांची वृत्ती लिमिटेड असते. ते बराच वेळ फिरकतच नाही. मग आपल्याला हवा तो पदार्थ सारखा मागावा लागतो. इथं असं नाही. तिथले वाढपी इतक्या वेळा येतात, की आपल्यालाच ‘आता बास…’ असे सांगावे लागते.

आमटी-भात हा जर तुमचा ‘वीक पॉइंट’ असेल, तर मग विचारूच नका. आमटी-भात हे कॉम्बिनेशन वर म्हटल्याप्रमाणे प्रचंड जबऱ्या आहे. भुरके मारमारून आमटी प्यायची आणि भातासोबत आस्वाद घ्यायचा.  आमटी-भात कालविल्यानंतर त्यात थोडं दही घालून खाल्लं तर मग आणखीनच जन्नत. हे जेवणच इतकं दर्जा आहे, की नंतर स्वीट घ्यावसंही वाटत नाही. घ्यायचंच असेल, तर पर्याय उपलब्ध आहेत. पण स्वीट घ्यावं, असं मला कधी वाटलेलं नाही.

पूर्वी इथं थाळी आणि इतर पदार्थ यांच्यासाठी वेगळी जागा होती. मात्र, त्यातून होणारी अडचण लक्षात आल्यानंतर बहुधा व्यवस्थापनानं हे बंधन काढून टाकलं असावं. कारण दोन-तीनदा थाळी आणि इतर पदार्थ एकाच टेबलावर आले. त्यामुळे एखाद्याला थाळी घ्यायची नसेल आणि वेगळं काही घ्यायचं असेल, तरीही सर्व जण एकत्र बसू शकतात. थाळीप्रमाणेच इतर पदार्थही अत्यंत योग्य किंमतीत मिळतात, त्यामुळे त्या पदार्थांनाही अनेकांची मागणी असते.

लहानपणापासून ‘स्वीकार’लेल्या ‘स्वीकार’वर आज लिहिण्याचा योग आला…

स्वीकारः (०२०- २५४३५६५९)

हरिहरेश्वरची ‘कुटुंबे’वत्सल खाद्यसफर…

IMG_20170625_174302587_HDR

पु. ल. देशपांडे यांनी ‘हरितात्या’मध्ये सुगरणीबद्दल लिहिलेल्या तीन ओळी मला कायम आवडतात. अनेक ठिकाणी जेवताना त्या तीन वाक्यांची आठवण जरूर होते. ‘हरितात्या’मध्ये आजीबद्दल वर्णन करताना पुलं म्हणातात, ‘माझी आजी अगदी अन्नपूर्णा होती. तिचा हात सढळ होता. त्या हातानी तिनं पाणी वाढलं, तरी अधिक चवीचं वाटायंच…’ कमीतकमी शब्दांमध्ये समर्पक वर्णन.

आपल्या आजूबाजूलाही अशा अनेक अन्नपूर्णा असतात. ज्यांच्या हातचा साधा वरणभातही अधिक स्वादिष्ट लागतो. कोकणातल्या हरिहरेश्वरच्या अलिकडे एक-दोन किलोमीटर अंतरावरील ‘मारळ’च्या कुटुंबे काकू अशाच अन्नपूर्णा. पुणे-हरिहरेश्वर मार्गावर अनेक ठिकाणी पडलेले खड्डे नि ‘ताम्हिणी’त धबधब्यांखाली भिजायला आलेले त्रासदायक दारुडे यांना चुकवत आपण एकदाचे मारळला पोहोचतो. गाडी चालवून आलेला शीण कुटुंबे यांच्याकडे जाऊन पानावर बसण्याच्या कल्पनेनेच कुठच्या कुठे दूर पळू जातो.

IMG-20170612-WA0009(कुटुंबे यांच्या घराशेजारील विठ्ठल-रखुमाईचे मंदिर… छायाचित्र सौजन्यः अमित धांदरफळे)

पदार्थांसाठी आवश्यक असे जिन्नस प्रमाणात पडले की स्वयंपाक स्वादिष्ट होतो, हे एकदम झूठ आहे. फक्त एवढंच पुरेसं नाही. मला वाटतं, की याला जोड हवी दुसऱ्याला प्रेमानं खाऊ घालण्याच्या वृत्तीची. अगदी मनापासून आग्रह करकरून वाढण्याची. मारळच्या कुटुंबे नामक कुटुंबामध्ये आपल्याला याचा अगदी नक्की अनुभव येतो. कोणतीही कटकट न करता अगदी मनापासून इथं आपलं स्वागत होतं आणि जिभेचे चोचले पुरविले जातात. कुटुंबेंकडे जाण्याची ही माझी दुसरी खेप. पुढच्या वेळी आपण आधीपेक्षा अधिकच प्रेमात पडतो, असा माझा अनुभव.

मागच्या वेळी गेलो होतो, तेव्हा रात्रीच्या जेवणानंतर अचानकपणे ‘स्वीड डिश’ म्हणून उकडीचे मोदक समोर आले होते. भरपेट जेवल्यानंतरही गर्रमागर्रम उकडीच्या मोदकांचा मोह झालाच होता. दुसऱ्या कोणाची तरी ऑर्डर असतानाही त्या मायमाऊलीनं आमच्याकडून कोणतीही अतिरिक्त शुल्कवसुली न करता मोदक दिले होते. कोकणात अनेक ठिकाणी आदरातिथ्याचा अनुभव येत असला, तरीही बऱ्याच ठिकाणी अशी आपुलकी दिसतेच असं नाही. त्यामुळं यंदा आम्ही सकाळच्या जेवणाला उकडीच्या मोदकांची ऑर्डर देऊनच ठेवली होती.

IMG-20170612-WA0010

(कुटुंबे कुटुंबीयांच्या घराचे प्रवेशद्वार… छायाचित्र सौजन्यः अमित धांदरफळे)

रात्री पोहोचल्यानंतर फ्रेश होऊन आम्ही थेट पोहोचलो कुटुंबे यांच्या घरी. घरासमोर मोकळ्या जागेतच भोजनाची व्यवस्था केलेली. अगदी साधी टेबलं आणि खुर्च्या. अगदी साध्याच पण प्रचंड वैविध्यपूर्ण अशा जेवणामुळं आमचा प्रवासाचा शीण एकदम नाहीसा झाला. बिरड्याची उसळ, भेंडीची परतून भाजी, खोबरं घालून केलेली चिंचगुळाची आमटी, मऊसूद घडीच्या पोळ्या, खजुराचं आणि आंब्याचं लोणचं, उसळी मिरची, कांद्याची चटणी आणि कांदा-टोमॅटोची कोशिंबीर. पांढरा भात आणि खिचडी. सोलकढी आणि ताक अनलिमिटेड. कधी मिरगुंड, तर कधी पोहे, उडीद आणि कसले कसले पापड. नुसतं इतकं वैविध्य हेच वैशिष्ट्य नाही, तर अगदी सढळ हातानं आणि अगदी मनापासून सर्व पदार्थ वाढण्याची वृत्ती… आता तर कुटुंबे यांचे चिरंजीवही ‘इन्फोसिस’मधील नोकरी सोडून आपल्या कुटुंबाच्या वीस वर्षांपासूनच्या व्यवसायात आई-वडिलांचा आदरातिथ्याचा वारसा पुढे नेण्यासाठी दाखल झाले आहेत.

IMG_20170625_213036357

स्वयंपाक अगदी घरच्यासारखा. म्हणजे अगदी घराघरातल्या आई-मावशीच्या हातासारखा. डाळिंब्याची उसळ (सोललेल्या वालाची) म्हणजे सुख. जमली त्यालाच जमली. अंगा पुरता रस्सा नि हलकी गुळाची चव. उसळींमध्ये सर्वाधिक वरचा दर्जा. भेंडीची भाजी देखील दर्जेदार. अगदी साधा आमटी-भात खाल्ला तरी सुखाची परिसीमा अशी परिस्थिती. खिचडी देखील वाफाळती आणि तिखट-मीठाचा अगदी हलका वापर करून बनविलेली. बाकी तोंडी लावण्यासाठी असलेल्या पदार्थांमध्ये खजुराच्या लोणच्याच्या आम्ही सगळेच प्रेमात पडलोय. कांद्याची चटणी देखील एकदम हटके. उसळी मिरची आणि आंब्याचं लोणचं देखील ताव मारण्यासारखंच. जेवणाच्या सुरुवातीलाच दिलेली सोलकढी आणि शेवटच्या टप्प्यात आलेलं ताक यांनी सुखाला आणखी वरच्या टप्प्यावर नेलं. आधीच्या टप्प्यात सोलकढीवर नि नंतर ताकावर तुटून पडण्याखेरीज पर्यायच नव्हता. जेवताना सर्वांना समान न्याय हेच आपलं धोरण.

सकाळच्या न्याहारीसाठी आम्ही आवर्जून आंबोळीच सांगितली होती. पोहे, उपमा आणि खिचडी तर पुण्याती मिळते. कोकणात जाऊन ते खाण्याची हौस नव्हती. त्यामुळे आम्हाला आंबोळ्याच हव्या होत्या. नेमकी दुपारी मोदकाची ऑर्डर असल्यामुळे कठीण मामला होता. त्यामुळं थोड्या आंबोळ्या आणि थोडे पोहे असा नाश्ता ठेवू, असा पर्याय पुढे आला. मात्र, मंडळी आंबोळ्यांवर तुटून पडली, की उगाच पोह्यांवर अन्याय व्हायचा. त्यामुळं पोहे नकोच. आंबोळ्याच करा सर्वांसाठी. वीस जणांसाठी माऊलीनं आंबोळ्या केल्या. सोबत भरपूर लसूण घातलेली खोबऱ्याची चटणी.

IMG_20170626_090408925

आंबोळीतही लसणाचे तुकडे हलकेच दाताखाली येत होते. ते अधिकच मस्त लागत होतं. गर्रमागर्रम आंबोळ्या येत होत्या आणि टप्प्याटप्प्यानं समाधानाची अनुभूती प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर जाणवत होती. आंबोळ्या म्हणजे एकप्रकारचे घावनच. तांदूळ, उडीद डाळ, हरभरा डाळ, तूर डाळ, नावापुरते गहू, मेथी आणि एक-दोन जिन्नस एकत्र दळून आंबोळीचं पिठ तयार होतं. मग ते रात्री किंवा सकाळी भिजवायचं नि आंबोळ्या करायच्या. सोबतीला कच्च्या करवंदांची वा खोबऱ्याची चटणी. तीन-चार आंबोळ्या रिचवून सारी मंडळी मारळच्या समुद्रकिनारी रवाना झाली. मारळचा समुद्रकिनारा एकदम सुरक्षित. हरिहरेश्वरच्या लगतच असला तरीही धोकादायक नाही.

समुद्रकिनाऱ्यावर तास-दीड तास घालविल्यानंतर मग स्नानादिक आन्हिके उरकल्यानंतर परतीच्या प्रवासाची तयारी सुरू झाली. सामानाची जुळवाजुळव आणि पॅकिंग पार पडलं. एव्हाना घड्याळाने दीडचा आकडा गाठला होता. दुपारच्या जेवणाची चाहूल लागू लागली. खुर्च्या ठेवल्या गेल्या. ताटं मांडली गेली. सकाळच्या जेवणाला बेत होता बटाट्याची सुकी भाजी, आळुची भाजी आणि मटकीची उसळ. मुख्य आकर्षण अर्थातच, उकडीचे मोदक आणि त्यावर मनसोक्त रवाळ तूप. डाव्या बाजूला खजुराचं आणि आंब्याचं लोणचं, उसळी मिरची आणि आळूच्या वड्या. पोळी आणि भाताऐवजी मोदकावरच ताव मारणं साहजिक होतं. बाकी बटाटा आणि मटकी या भाज्या स्वादिष्ट असल्या तरी त्या आमचं लक्ष वेधून घेऊ शकल्या नाहीत.

20170626_135742

मोदकावरची आमची श्रद्धा आणि निष्ठा अटळ राहिली. मोदकाची पारी पण एकदम नाजूक. आणि मोदकपात्रातून थेट पानात येत असल्यामुळे गर्रमागर्रम मोदकांची गोडी आणखीनच वाढली होती. आळूची भाजी, आळूवड्या आणि भात हे पदार्थही मान राखण्यापुरतेच घेतले गेले. सर्वाधिक लक्ष दिलं जात होतं, रवाळ तुपाची धार धरलेल्या गर्रमागर्रम उकडीच्या मोदकांवर. फोडलेल्या मोदकात घातलं तरीही ताटात इतरत्र पाघळत जाणारं तूप मध्येच अडवून मोदकाचा फडशा पाडणं हे मोठं कौशल्याचं काम असल्याचं अस्मादिकांच्या लक्षात आलं. पारंगत होण्यासाठी आणखी तीन-चार वेळा तरी याचं प्रात्यक्षिक करावं लागणार, हे देखील ध्यानात आलं. अखेरीस थोडासा भात नि आळूची भाजी खाऊन नंतर दोन वाट्या ताक भुरकल्यानंतर आम्ही पानावरून उठलो. तृप्त मनानं म्हणजे काय, याचा अनुभव आपल्याला कुटुंबे यांच्याकडे जेवल्यानंतर नक्की येतो.

20170626_135733

कुटुंबे, मारळ आणि हरिहरेश्वर यांचा निरोप घेताना आपलं मन अगदी तृप्त असतं… निघताना कुटुंबे काकूंशी अगदी थोड्या गप्पा होतात. जे करायचं ते अगदी मनापासून, हाच या व्यवसायाचा गाभा आहे. वीस वर्षे आम्ही हा व्यवसाय करतोय. लोक अगदी हक्कानं आमच्याकडे येतात. प्रसंगी फिश खात नाहीत, पण आमच्याकडे जेवतात. कुटुंब येतात, मुलांचे ग्रुप येतात. काही जण फक्त जेवायला येतात. कुटुंबे काकू बोलत असतात. अशा सर्व मंडळींमुळेच आमच्या मुलांची शिक्षणं झाली. मुलीचं लग्न झालं, याची जाणीव त्यांच्या मनात खोलवर कुठेतरी असते. आम्हाला माणसं चांगली मिळाली, त्यामुळंच हे सर्व सुरळीत सुरू आहे. स्वयंपाकाला मदत करणाऱ्या बायका, वाढकाम करणारी माणसं, सगळं व्यवस्थापन बघणारा राजू यांच्या जोरावरच आमचं सगळं सुरू आहे. नाव कुटुंबेंचं असलं, तरी बरंचस योगदान या सर्व लोकांचंही आहे, हे जाहीरपणे मान्य करणंही असतं.

Kutumbe

सध्या आणखी तीन-चार खोल्या बांधण्याचं काम कुटुंबे यांनी मनावर घेतलंय. मुलगा इन्फोसिसमधली नोकरी सोडून व्यवसाय सांभाळायला आल्याचा आनंद त्यांच्या चेहऱ्यावर झळकत असतो. त्यामुळंच आणखी मोठी उडी मारतोय, असं त्या आवर्जून सांगतात. सारा हिशेब पूर्ण झालेला असतो आणि गप्पाही झालेल्या असतात. अत्यंत खूष होऊन आम्ही सगळे निघतो… हरिहरेश्वराला नमस्कार करून गाड्या पुण्याच्या मार्गाला लागतात…

IMG_20170625_153431765

Sai-Prasad

येता-जाता…

जाताना मुळशी धरणाच्या अलिकडेच साईप्रसाद नावाचं हॉटेल आहे. फॅमिलीसाठी एकदम छान. अंकुश जाधव नावाच्या व्यक्तीचं हे हॉटेल. पदार्थ बनविण्यापासून ते वाढणं, पैसे घेणं अशी बरीचशी कामं ते एकटेच करतात. हाताखाली दोन-चार लोक आहेत. पण अचानक तीस-चाळीस जण आल्यानंतर ते सर्व आघाड्यांवर लढत होते. राइस प्लेटमधील भाज्या सगळीकडे मिळतात तशाच. पण पिठलं-भाकरी आणि ठेचा एकदम भारी. सर्वात वरचा क्लास म्हणजे इंद्रायणी तांदळाचा वाफाळता भात आणि कांदा-टोमॅटो वापरून केलेली आमटी… बाहेर पडणारा पाऊस आणि आता इंद्रायणीचा गिचका भात. आम्ही काहीही माहिती नसताना फक्त फॅमिली रेस्तराँ एवढंच वाचून घेतलेला तुक्का अगदी मस्त लागला होता. जेवणानंतर मागावलेला चहा देखील एकदम कड्डक… हवा तसा.

IMG-20170627-WA0011

येताना माणगावमधील नेहमीच्याच ‘बाळाराम’मध्ये गेलो. यापूर्वी दोनदा तिथं जाणं झालं होतं. दुपारी जेवण उशीरा झालं होतं त्यामुळं भरपेट खाल्लं नाही. अन्यथा इथं मटार उसळ किंवा रस्सा भाजी आणि पुरी मस्त मिळते. डोसा, मेदू वडा आणि इतर दाक्षिणात्य पदार्थही उत्तम. बटाटे वडा आणि पॅटीस देखील अप्रतिम. सरतेशेवटी कडक चहा पुढच्या प्रवासासाठी तरतरी देणारा.

(ता. क. – सोमवारी दोघींचा उपवास असल्याचे अचानकच कुटुंबे यांना सांगितले. निरोप मिळाल्यानंतर तासा दीड तासातच कच्च्या केळीच्या पिठामध्ये दाण्याचं कूट आणि तिखट-मीठ घातलेली खास उपवासाची घावनं तयार करण्यात आली. सोबत खजुराचं आणि लिंबाचं उपवासाला चालणारं लोणचं. त्यामुळं उपवास असूनही चटकमटक असा आगळावेगळा पदार्थ खाण्याची संधी मिळाली. शिवाय दुपारच्या जेवणात उपवास असलेल्या दोघींसाठी कांदा-लसूण न वापरता स्वयंपाक करण्याचं औचित्यही कोणीही न सांगता साधलं गेलं होतं…)

श्रमपरिहार आणि पुन्हा धुंधुरमास…

सहभोजनामुळेच संघ वाढला

12471650_10153268467931570_1231541913449113839_o

पुण्यात नुकत्याच झालेल्या ‘शिवशक्ती संगम’ या कार्यक्रमामुळे अनेकांच्या मनात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाबद्दल औत्सुक्य निर्माण झालेलं आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर संघाचं काम कसं काय उभं राहिलं, इतक्या मोठ्या प्रमाणावर संघ वाढू कसा काय शकला, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात उपस्थित झाला आहे. संघाबद्दल अधिक जाणून घेण्याची इच्छा अनेकांच्या मनात उत्पन्न झाली आहे.

संघ कशामुळे वाढला, या प्रश्नाची अनेक उत्तरे आपल्याला मिळतील. हिंदुत्त्वाच्या विचारांमुळे संघ वाढला, असं कुणी म्हणेल. कुणी म्हणेल डॉक्टर हेडगेवारांनी संघाची ज्या पद्धतीने मांडणी आणि बांधणी केली त्यामुळे संघ वाढला. कुणाला वाटेल, की आतापर्यंतचे हजारो संघ प्रचारक आणि अनेक अधिकारी, पदाधिकारी यांच्या अथक परिश्रमांमुळे संघ वाढला, विस्तारला. अशी अनेक उत्तरं अनेकांकडून मिळतील. ती खरीही आहेत.

मला असं वाटतं, की जेवणाच्या कार्यक्रमांमुळे संघ वाढला. चंदनाचे किंवा रक्तचंदनाचे (सामिष भोजन) कार्यक्रम, डब्बा पार्ट्या, विविध ठिकाणच्या सहली, शिबिरं, निरनिराळ्या निमित्ताने होणारे भोजनोत्तर कार्यक्रम अशा गोष्टी संघाच्या वाढीस खूपच पूरक आहेत. नव्हे नव्हे त्यामुळेच संघ वाढला आणि अधिक समरस झाला…

IMG_20160116_211442

सैन्य पोटावर चालतं असं म्हणतात… कुणी म्हणतं ‘The Family that Eats Together, Stays Together’ त्याच धर्तीवर मला म्हणावसं वाटतं, की ज्या संघटनेचे सदस्य किंवा कार्यकर्ते नेहमी अगदी सहजपणे एकत्र जेवतात, ती संघटना कायम मजबूत आणि एकजीव राहू शकते.

संघामध्ये कधीच जातपात पाळली गेली नाही. अगदी डॉक्टर हेडगेवार यांच्या काळापासून हाच दंडक राहिलेला आहे. त्यामुळेच ज्या काळात सवर्ण आणि बहुजन शेजारी-शेजारी बसून भोजन घेत नसत, त्याच काळात संघाच्या शिबिरांमध्ये, संघ शिक्षा वर्गांमध्ये, शाखांमध्ये सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र बसून चंदनाचे आणि डब्बा पार्ट्यांचे कार्यक्रम करीत होते. जातीविरहित समाजाचे दर्शन भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महात्मा गांधी यांनाही संघामध्येच घडले. स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनीही जातीभेद निर्मूलनासाठी स्पृश्यास्पृश्यांच्या सहभोजनाचे अनेक कार्यक्रम घेतले. डॉ. हेडगेवार यांच्या संघामध्ये अशा पद्धतीने सहभोजनाचे कार्यक्रम आवर्जून घ्यावे लागले नाहीत. जे घडले ते आपसूक घडले.

IMG_20160116_211456

आताच हे सगळं आठवण्याचं कारण म्हणजे नुकतेच लागोपाठ झालेले दोन कार्यक्रम. पहिला म्हणजे शिवशक्ती संगमच्या निमित्ताने प्रचार विभागाचा झालेला श्रम परिहाराचा कार्यक्रम आणि दुसरे म्हणजे लोकमान्यनगर परिसरातील कार्यकर्त्यांचे सहकुटुंब पार पडलेले धुंधुरमासाचे जेवण. श्रमपरिहार असला तरीही सशुल्क. म्हणजे आधी श्रमही करायचे आणि नंतर परिहारासाठी शुल्कही मोजायचे. हे फक्त संघातच घडू शकतं बुवा. दुसरा कार्यक्रमही सशुल्क. संघात फुकट काहीही नाही. आणि कदाचित त्यामुळंच संघ आतापर्यंत टिकलाय आणि वाढलाय.

गरवारे कॉलेजच्या पार्किंगमध्ये पार पडलेल्या ‘श्रम परिहारा’च्या कार्यक्रमात नरेंद्र जोशी यांनी खास दाक्षिणात्य मेन्यू ठेवला होता. खास दावणगेरेहून त्यांनी खानसामे बोलविले होते. डी. एन. लिंगराज यांच्यामार्फत चालविल्या जाणाऱ्या राजू डोसेवाला (पुणे ९८९०८५४४५३ आणि दावणगेरे ९१६४२०००८०) यांना पाचारण करून जोशी यांनी भलताच माहोल निर्माण केला होता. पुण्यामध्ये गुरुवार पेठेत राजू डोसेवाला यांचे कुठेतरी आउटलेट आहे. अजून तिथं जायचंय. गरवारेतील अनुभव खूपच छान होता. त्यामुळे शोधाशोध करून तिथं जावंच लागणार. बघू कधी जमतंय ते…

IMG_20160116_211811

गर्रमागर्रम मसाला डोसा, लोणी डोसा, छोटेखानी उत्तप्पे, नाजूकसाजूक तट्टे इडली, खमंग अप्पे, दक्षिणेकडे मिळतात अशा दोन-तीन प्रकारच्या चटण्या आणि शेवटी पायनापल शिरा. खोबऱ्याची पांढरी आणि लालमिरचीपासून बनविलेली लाल चटणी. अप्प्यांसाठी खास पूड चटणी आणि साजूक तूप. व्वा… एकदम बढियाच. आणखी एक सांगायचं म्हणजे फक्त पदार्थ दाक्षिणात्य असून मजा येत नाही. वातावरणही दाक्षिणात्य वाटलं पाहिजे. तो माहोल मस्त जमून आला होता. नाहीतर हे पदार्थ काय वैशाली-रुपाली आणि वाडेश्वर इथंही मिळतात.

कुरकुरीत डोशांसाठी आवश्यक असा तवा… मधूनच त्यावर पाणी मारून होणारा चर्रर्रर्र असा आवाज. एकाच वेळीच चार पाच डोसे किंवा उत्तप्प्यांचा होत असलेला जन्म. अप्प्यांसाठी बिडाचा भलामोठा साचा. त्यामध्ये अविश्रांतपणे निघत असलेले अप्प्यांचे घाणे आणि या आगळ्यावेगळ्या पदार्थावर उपस्थितांच्या पडणाऱ्या उड्या. अॅल्युमिनियमचं इडली पात्र धगधगतच होतं. ठराविक वेळानं मऊसूद अशा तट्टे इडल्या बाहेर काढल्या जात होता. वाफाळत्या इडल्यांवर मंडळी डोळा ठेवून होती. मुख्य म्हणजे सर्व खानसाम्यांनी लुंगी नेसलेली. गळ्यात काठाचं उपरणं. त्यामुळं महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीनं दावणगेरेमध्ये कुठंतरी कॉलेज सुरू केल्यासारखं वाटत होतं.

IMG_20160116_211832

डोसे, इडली आणि अप्पे यांच्यापुढे पायनापल शिरा म्हणजे माझ्यासाठी किस झाड की पत्ती. त्यामुळे पायनापल शिऱ्याकडे ढुंकूनही पहावसं वाटलं नाही. डोसा, इडली आणि अप्पे यांच्या मात्र, अनेक राउंड्स झाल्या. चटण्यांनी विशेषतः पूड चटणी आणि तूप यांनी जेवणात रंग भरले. प्रत्येक गोष्टीमध्ये दाक्षिणात्य स्वाद जाणवत होता. जेवणासाठी शिवशक्ती संगमच्या वेळी वापरण्यात आल्या होत्या, तशाच सुपारीच्या पानांपासून बनविलेल्या प्लेट्स होत्या. (तिथं न वापरलेल्या प्लेट्स होत्या, की राजू डोसेवाल्यानं स्वतःहून आणल्या होत्या, ते काही विचारण्याचा खडूसपणा केला नाही.)

राउंड पे राउंड नंतर तिथनं निघावं लागलं. फक्त एक कमतरता भासली. दाक्षिणात्य पदार्थांचा इतका झकास आस्वाद घेतल्यानंतर वाफाळती कडक फिल्टर कापी असती तर मग मेन्यू अधिक परिपूर्ण झाला असता. दाक्षिणात्य पदार्थ झोडपल्यानंतर कापी मस्टच… हा झाला गमतीचा भाग. पण पारंपरिक पदार्थांना फाटा देऊन श्रम परिहारासाठी ‘हटके मेन्यू’ची निवड केल्याबद्दल नरेंद्र जोशी, विनय चाटी आणि अजिंक्य कुलकर्णी यांनी त्यांचे त्रिवार अभिनंदन.

IMG_20160117_095413

शनिवारची रात्र स्वादिष्ट होती. तशीच रविवारची सकाळही. एरवी आमची रविवार सकाळ हिंदुस्थान किंवा मॉडर्नच्या पॅटिसनं सुरू होते. मात्र, ही रविवार सकाळ धुंधुरमासाच्या भरपेट जेवणानं सुरू झाली. यापूर्वी दोनवेळा धुंधुरमासाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. त्यात मी सहभागी झालो होतो. दोन्हीवेळा ज्यांनी आम्हाला रुचकर भोजनाची अनुभूती दिली, त्याच माधवराव परांजपे यांनी यंदाच्या वर्षीही आमचा धुंधुरमास संस्मरणीय करून टाकला. फरक फक्त एवढाच की आधीच्या दोन्ही वेळा पंगती उठल्या होत्या. यंदाच्या वर्षी बुफे पद्धतीनं धुंधुरमास साजरा झाला. शेवटी काय पदार्थ महत्त्वाचे जेवण्याची पद्धती नाही.

धुंधुरमास आणि माधवराव परांजपे हे समीकरणच जुळलंय. माधवरावांच्या राष्ट्रपतींच्या हाताला चव आहे. धुंधुरमासाच्या जेवणात इतकं वैविध्य असतं, की इतके सगळे पदार्थ करण्यासाठी ही मंडळी पहाटे किती वाजता उठत असतील, असा प्रश्न मला कायम पडतो. पांढरे तीळ पेरलेली बाजरीची भाकरी, भाकरीवर लोण्याचा गोळा, लेकुरवाळी भाजी, शेंगाची चटणी, अगदी कडेपर्यंत गूळ पोहोचलेली गुळाची पोळी, गुळाच्या पोळीवर मस्त रवाळ तूप, घरच्या तुपाला असतो तसा खमंगपणा ठायीठायी जाणवणारा, मटार घातलेली तूरडाळीची खिचडी आणि सर्वात शेवटी पण सर्वाधिक ओरपली जाणारी आलं-मिरचीचा ठेचा लावलेली झटका मारणारी गर्रमागर्रम कढी.

IMG_20160117_095610

लेकुरवाळी भाजी घरोघरी होते. भोगीच्या दिवशी. गाजर, वांगी, बटाटा, टोमॅटो, पावटा, श्रावण घेवडा आणि इतर अनेक भाज्या एकत्र करून ही भाजी तयार करतात. यंदाच्या वेळी लेकुरवाळ्या भाजीत अॅडिशन जाणवली ती शेवग्याच्या शेंगांची. शेवग्याच्या शेंगांमुळे लेकुरवाळ्या भाजीला असा काही स्वाद आला होता, की विचारता सोय नाही. लेकुरवाळी असली तरी भाजी जरा झणझणीतच होती. ‘परांजपे’ नावाच्या केटरर्सकडून अशी अपेक्षा नव्हती. पण थंडी आहे, त्यामुळं मुद्दामच थोडी अधिक झणझणीत केली, असं सांगून माधवरावांनी आग्रह करकरून तर्रीदार भाजी वाढली. लेकुरवाळ्या भाजीनं भल्या पहाटे थंडीतही घाम फोडला.

IMG_20160117_095233

एकीकडे बाजरीची भाकरी आणि लोण्याचा गोळा यांची सुंदर आघाडी होती, तर दुसरीकडे गुळाची पोळी नि रवाळ तूप यांची युती मस्त जमून आली होती. सरशी कोणाची होणार याचा मात्र, पत्ता नव्हता. एका घासाला भाकरी वरचढ वाचायची. तर दुसऱ्या घासाला गुळाची पोळी आघाडी घ्यायची. लेकुरवाळ्या भाजी सोबत बाजरीच्या दोन भाकऱ्या कुठे गुडुप झाल्या कळलं देखील नाही. गुळाच्या पोळीचंही तेच. बिनआग्रहाच्या आणि आग्रहाच्या किती पोळ्या गट्टम झाल्या कुणास ठाऊक. सक्काळी सक्काळी एवढं जेवण जाईल का, अशी भ्रांत कार्यक्रमापूर्वी आपल्याला सतावते. पण एकदा का पानावर बसलं, की मग भाकरी नि गुळाच्या पोळीचा आकडा असा काही वाढतो की विचारता सोय नाही.

IMG_20160117_095252

भाकरी आणि पोळीचा मनसोक्त आस्वाद घेतल्यानंतर खिचडीकडे मोर्चा वळविला. भाताशिवाय जेवण नाही. आणि नुसत्या ताकापेक्षा कढी असेल तर खिचडीच्या स्वादाला सुरेख फोडणी मिळते. कढी-खिचडीनं आमचा धुंधुरमास परिपूर्ण केला. आलं-मिरचीच्या वाटणामुळं कढीची चव छान जुळून आली होती. खिचडी सुद्धा फडफडीत नव्हती. डाळ-तांदूळ छान एकजीव झाले होते. त्यामुळं कढी ओतल्यानंतर खिचडी अगदी मस्त रसरशीत होत होती. फडफडीत खिचडीमध्ये कढी टाकल्यानंतर ती अस्ताव्यस्त पसरते. पानभर होते. मात्र, इथं खिचडी कढीला बांधून ठेवत होती. त्यामुळं जेवणातली मजा उत्तरोत्तर वाढतच गेली.

कढीभाताचा भरपेट आस्वाद घेतल्यानंतर मग आमचे धुंधुरमासाचे भोजन आटोपले. संघाची बंदी आणि इंदिरा गांधी यांच्यासंदर्भात एका किस्सा किंवा आठवण संघाच्या कार्यक्रमांमधून कायम सांगितली जाते. ती अशी… संघावर इंदिरा गांधींनी जेव्हा बंदी घातली, तेव्हा काँग्रेसच्या एका नेत्याने इंदिराजींनी सांगितले, की जोपर्यंत आपण दोन लोकांना भेटण्यावर बंदी घातल नाही. दोन जणांनी एकत्र येऊन संवाद साधण्यावर बंदी घालत नाही. तोपर्यंत संघावर अशी कायद्याने बंदी घालून काहीही उपयोग होणार नाही. झालंही तसंच. संघावर तीनवेळा बंदी घातली गेली. पण संघ वाढतच गेला.

IMG_20160117_095331

IMG_20160117_095358

तोच धागा पकडून असं म्हणावसं वाटतं, की जोपर्यंत असे सहभोजनाचे आणि चंदनाचे कार्यक्रम सुरू आहेत, तोपर्यंत संघाला मरण नाही. संघ उत्तरोत्तर वाढतच जाणार…

धुंधुरमासावर या आधी लिहिलेला ब्लॉग वाचण्यासाठी या लिंकवर क्लिक करा…