पुणे-सोलापूर रोडवरची खादाडी…

मध्यंतरीच्या काळात सलग चारवेळा सोलापूरला जाणं झालं. एकदा फक्त तुळजापूरला. दोनदा फक्त अक्कलकोटला आणि एकदा तुळजापूर करून अक्कलकोटला. या निमित्तानं सोलापूर रोडला वेगवेगळ्या ठिकाणी खादाडीचा अनुभव घेता आला. त्यापैकी काही ठिकाणी फारसा चांगला अनुभव नाही आला. पण काही ठिकाणं मात्र, एकदम मस्त सापडली. म्हणजे पुन्हा कधी जाणं झालं, तर तिथं आवर्जून थांबलंच पाहिजे, अशी ठिकाणं…

…..

IMG_20170325_120801343

जय ‘जयशंकर’

नक्की थांबलंच पाहिजे, असं पहिलं ठिकाण म्हणजे सोलापूरच्या अगदी थोडं अलिकडे असलेल्या लांबोटी गावातलं जयशंकर. पुण्याहून सोलापूरला जाताना साधारण तीस किलोमीटर आधी लांबोटी लागतं. लांबूनच दिसेल अशी एक कपबशी ‘जयशंकर’ समोर उभारली आहे. ती ‘कपबशी’ दिसल्यावर गाडी डाव्या लेनमध्ये घ्यायला सुरूवात करावी.

IMG_20170325_121653943

IMG_20170325_121721657

इथला चहा चांगला आहे, असं देविदासनं सांगितल्यामुळं आम्ही पहिल्यांदा तिथं गेलो. पण फक्त चहा घेण्यासाठी तिथं जाणं म्हणजे खूप काही मिस करणं. चहा हा सर्वात शेवटी. ‘जयशंकर’मध्ये गेल्यावर मक्याचा चिवडा, वेगवेगळ्या चटण्या, निरनिराळे लाडू आणि इतर गोष्टींवर एक कटाक्ष टाकून भूक चाळवून घ्यावी. नसलेची शेंगा चटणी खूप प्रसिद्ध असली, तरीही ‘जयशंकर’ची शेंगा चटणीही छान आहे. फक्त शेंगाची नाही, तर तीळ, जवस, कारळ आणि कसल्या कसल्या चटण्या आहेत. मसाले आहेत. रंग नि गंध एकदम टेम्प्टिंग. खोबऱ्याचा, बुंदीचा, रवा-बेसनाचा आणि दोन-पाच प्रकारचे लाडू आहेत. मलई बर्फी आहे. कलाकंद आहे. आणि मला सर्वाधिक आवडलेला असा लुसलुशीत गुलाबजाम आहे.

IMG_20170325_121800370

मक्याच्या चिवड्यानं सुरुवात करून नंतर गुलाबजाम घेणं हा सर्वोत्तम पर्याय. गुलाबजामचा ट्रे  म्हणजे पाहिल्यानंतर प्रेमात पडलंच पाहिजे. आकाराला मोठा आणि पण आतून एकदम नाजूक. ‘साम मराठी’मध्ये ‘मी महाराष्ट्र बोलतोय…’ हा कार्यक्रम करताना उस्मानाबाद आणि कळंब इथं एकदम मस्त गुलाबजाम खाल्ला होता. आधी नाही, नाही म्हटलो होतो. पण नंतर भीमाशंकर वाघमारेनं केलेल्या आग्रहाखातर गुलाबजाम खाल्ला आणि प्रेमातच पडलो. नंतर दोन आणखी खाल्ले. त्याची आठवण ‘जयशंकर’मध्ये आली. गुलाबजाम आणि त्याचा फिकट पिवळ्या रंगाचा पाक… गुलाबजाममध्ये पाक एकदम मुरलेला. त्यामुळं गुलाबजामची ‘गोडी’ खऱ्या अर्थानं वाढलेली.

IMG_20170325_121617002

एक प्लेट गुलाबजाम खाल्ल्यानंतर मग सरतेशेवटी चहा. चहा पण एकदम गावाकडच्या स्टाइलनं. जास्त दुधाचा फक्कड असा चहा. पुढच्या प्रवासाला तरतरी देणारा. अर्थातच, अनेकांना इथला चहा अधिक पसंत असला, तरीही मला भावला तो गुलाबजाम. एकदम भारी.

….

IMG_20170124_164539668

तुळजापूरचं ‘दुर्गाई’

मागं धीरज घाटेबरोबर तुळजापूरला जाणं झालं. तेव्हा तुळजापूरच्या तुळजाभवानीचं दर्शन घेतल्यानंतर भाजपचे स्थानिक पदाधिकारी फुलचंद व्यवहारे यांच्या आग्रहाखातर आम्ही एका ठिकाणी गेलो. इथं मटण मस्त मिळतं, असं व्यवहारे यांनी आवर्जून सांगितलं. देवदर्शन झालं होतं, त्यामुळं सामिष भोजनाला कोणाचीच ना नव्हती. मग आम्ही पोहोचलो मंदिरापासून अगदी जवळ असलेल्या ‘हॉटेल दुर्गाई’मध्ये. नंतर आम्हाला पत्रकार सतीश महामुनी देखील जॉइन झाले. पण त्यांचं जेवण झालेलं होतं.

IMG_20170124_171727751

सर्वांनीच मटण थाळी मागविली. मटण अर्थातच, बोकडाचं. काळ्या मसाल्यातलं. मटणाचे तीन प्रकार थाळीमध्ये आले. मटण रस्सा, मटण खिमा आणि वझडी. यापैकी वझडी पहिल्यांदाच खाल्ली. बोकड, शेळी किंवा मेंढी यांची आतडी आणि पोटाचा भाग व्यवस्थित स्वच्छ करून घेतल्यानंतर त्याचे खूप बारीक बारीक तुकडे करून त्याची वझडी बनवितात. अशा पद्धतीनं वझडी तयार होते, हे ऐकल्यानंतर कधी आवर्जून खाण्याची इच्छा झाली नव्हती. पण ‘दुर्गाई’मध्ये वझडी खाल्ली आणि चांगली वाटली.

बाकी काळ्या रश्श्यातलं मटण आणि मटण खिमा छान. सोबतीला ज्वारीची भाकरी आणि सरतेशेवटी भात. अर्थात, रश्श्याबरोबर इंद्रायणीचा गिचका खाण्यात जी मजा आहे, ती बासमती किंवा तत्सम इतर प्रकारच्या तांदळाच्या भाताबरोबर रस्सा खाण्यात नाही. पण सरतेशेवटी भात हवाच. पोट फक्त भरलं नाही, तर तृप्तही झालं. एकदम झक्कास.

IMG_20170124_173008971

जेवणानंतर शेजारीच असलेल्या पान शॉपमधून मस्त फुलचंद पान घेतलं. सोबत फुलचंद व्यवहारे असल्यामुळे असेल, कदाचित पण तुळजापुरात इतकं चांगलं फुलचंद पान मिळेल, असं वाटलं नव्हतं. उत्तम जेवण झाल्यानंतर त्या जेवणाची चव बेचव न करणारं सुंदर पान मिळणं (अर्थातच, स्वतःला आवडेल ते…) हे जगातील सर्वोत्तम सुखांपैकी एक आहे. ते सुख आम्हाला तुळजापुरात मिळालं आणि आम्ही पुण्याच्या दिशेनं मार्गस्थ झालो.

…..

IMG_20170711_164038129

‘सुगरण’ची खेकडा भजी आणि चहा

सोलापुरातनं येताना सुगरण नावाचा एक गार्डन रेस्तराँ आहे. मोहोळ तालुक्यातल्या कोळेगावांत. तिथं जेवण वगैरेही मिळत असेल, पण आम्ही नेहमीच चार-पाचच्या सुमारास पोहोचल्यामुळं जेवायची संधी मिळाली नाही. पण चहा आणि स्नॅक्स मात्र छान. एकदा चहा नि बटाटे वडा नि एकदा चहा आणि गर्रमागर्रम खेकडा भजी ऑर्डर केली. बटाटे वड्याच्या तुलनेत खेकडा भजी एकदम भारी. ऑर्डर दिल्यानंतर घाणा काढला जातो, हे या ठिकाणचं वैशिष्ट्य. सोबत मस्त तळलेली हिरवीगार मिरची. चवीला एकदम झणझणीत. फक्त ऑर्डर देताना भज्यांवर चाट-मसाला टाकू नका, ही सूचना करायला विसरू नका. अन्यथा भजीची मजाच निघून जाते.

दुधापासून तयार होणारा चहा थोडाचा फिक्का असतो. त्यामुळं कडक चहा हवा, असेल तर तसं आधीच सांगा. कडक म्हणजे अगोड नाही हे देखील सांगायला विसरू नका. सूचना थोड्या जास्त कराव्या लागल्या. पण चहा मात्र मस्त जमला होता.

…..

IMG_20170326_152839307

चिलापी मसाला…

पुणे-सोलापूर महामार्गावर कुरकुंभची चाहूल लागू लागली, की ‘मच्छी ताट’ असे बोर्ड दिसू लागतात. ते साधारण उजनीचं बॅकवॉटर संपेपर्यंत हे बोर्ड दिसतात. उजनीच्या बॅकवॉटरमध्ये मिळणाऱ्या ‘चिलापी’ या मच्छीचं हे ताट असतं. सोलापूर जिल्ह्यात प्रवेश केल्यानंतर येरमाळा मच्छी असे बोर्ड अधिक प्रमाणात दिसतात. मागे मावस भावांबरोबर तुळजापूर-अक्कलकोट आणि पंढरपूर असा प्रवास करून अकलूजमार्गे पुणे-सोलापूर हायवेला लागलो. सकाळी नाष्टा झाला होता. पण पंढरपूरला दर्शन करून निघेपर्यंत भूक लागली होती. आता थांबू, नंतर थांबू असं करत चांगलंस हॉटेल कुठे दिसेना.

मग सोलापूर-पुणे हायवेला लागल्यानंतर इंदापूरच्या अलिकडे एक अगदी छोटं हॉटेल दिसलं. नाव हॉटेल डोंगराई की असंच काहीतरी असावं. बार कम रेस्तराँ. पण फॅमिलीसाठी फारसं अयोग्य नाही. नाव नीटसं आठवतही नाही. पण भूक इतकी लागली होती, की विचारता सोय नाही. लांबून हॉटेल दिसल्यावरच ठरवलं, जे काही असेल, ते इथंच खायचं. ‘चिलापी’ मच्छी स्पेशल असं वाचल्यावर भावानं सुचविलं. तू मच्छी खा. वास्तविक, दोन्ही भाऊ शाकाहारी असल्यानं माझी इच्छा नव्हती. पण भावाच्या आग्रहामुळे ‘चिलाफी मच्छी फ्राय’ची ऑर्डर दिली.

मागे एकदा सावता नवलेकडे दौंडला गेलो होतो, तेव्हा ‘चिलापी’ खा, असा आग्रह त्यानं केला होता. पण नंतर कधी तरी खाऊ, असं म्हणून आम्ही चिकनच मागविलं होतं. ती कसर मी ‘चिलापी फ्राय’ मागवून भरून काढली. काळ्या मसाल्याचं वाटण लावून नंतर मग हाफ फ्राय केलेला ‘चिलापी’. वरून भुरभुरलेली कोथिंबीर. बरं, नदीतला मासा असूनही, काटे बेताचेच. म्हणजे खाताना थोडी काळजी घेऊन खाल्ला तर काट्यांचा फार त्रास नाही. आणि चवही सुंदर. ‘चिलापी मच्छी फ्राय’ आणि नंतर दाल राईस इतकं खाऊनही समाधान झालं.

…..

IMG_20170711_100622818

‘श्री’ मिसळ प्रसन्न…

कमलेश पाठकबरोबर जेव्हा अक्कलकोटला गेलो होतो, तेव्हा सकाळी लवकर निघालो. त्यामुळं ट्रॅफिक लागलंच नाही. मग गाडी चालविण्याचा मस्त मूड लागला होता. त्यामुळं अगदी कुठंही न थांबता थेट भिगवण गाठलं. नाहीतर मग यवत, कुरकुंभ किंवा अलिकडे-पलिकडे थांबण होतं. पण त्या दिवशी थेट भिगवणपर्यंत पोहोचलो. भिगवणनंतर मग थांबू असं म्हटलं आणि साधारण पंधरा किलोमीटरवर ‘श्री’ आहे. खूप आधीपासून जाहिरात दिसते आणि हॉटेल बाहेरूनही दिसायला छान आहे. अर्थात, छान दिसतं तिथं छान मिळतंच असं नाही. मागे एका ठिकाणी आम्ही छान फसलो होतो. त्यामुळं दबकत दबकतच ऑर्डर दिली.

अर्थातच, मिसळची. खूप नसली, तरीही थोडीफार तर्री दे असं सांगितलं. वाटाण्याच्या उसळीच्या रश्श्याची मिसळ. अर्थातच, मूळ ऐवजामध्ये फरसाण, शेव, कांदा आणि कोथिंबीर. गावाकडे किंवा हायवेवर जिथं कुठं मिसळ मिळते, तिथं पोहे, पातळ पोह्याच्या किंवा भाजक्या पोह्यांचा चिवडा, बटाटाभाजी आणि उकडलेली मटकी वगैरे ऐवज नसतोच. सारा खेळ रश्श्यावर. त्यानुसार इथं रस्सा एकदम मस्त जमलेला. त्यामुळं मिसळीमध्ये दम.

फ्रेंच फ्राइजपासून साउथ इंडियनपर्यंत अनेक पदार्थांची जंत्रीच ‘मेन्यू कार्ड’मध्ये दिलेली आहे. आजूबाजूला सर्व्ह होणारे पदार्थ दिसत तरी छान होते. चवीलाही असतील कदाचित छान. पण फॅमिलीसाठी थांबायला एकदम छान हॉटेल. सर्वात शेवटी मस्त कडक चहा मागितला. चहा एकदम तरतरी आणणारा. उत्साह वाढविणारा. अनेक ठिकाणी साधा चहा एकदमच फिक्का असतो. त्यामुळे मजा येत नाही. त्यामुळे कडक चहा असं आवर्जून सांगावं लागतं, हे प्रकर्षानं जाणवलं.

Advertisements

स्वादिष्ट आणि परिपूर्ण… कृपासिंधू

IMG_20170725_140422683

परममित्र देविदास देशपांडेला मिळालेल्या पुरस्काराचं सेलिब्रेशन करण्यासाठी कुठं जायचं, असा प्रश्न पडला होता. तेव्हा अचानकपणे डोळ्यासमोर नाव आलं, ‘कृपासिंधू’. लोकसत्तात विनायक करमरकरने लिहिलं होतं आणि अभय नरहर जोशी यानं अनेकदा जाऊन ये, असं आवर्जून सांगितलं होतं. दोघांकडून कौतुक ऐकल्यामुळं अखेर ट्राय करायचं ठरवलं.

लोखंडे तालमीकडून आपण लक्ष्मी रोडला जायला लागलो, की लोखंडे तालमीचा गणपती ज्या ठिकाणी वर्षभर असतो, तिथंच ‘कृपासिंधू’ आहे. ‘शक्ती टॉवर्स’मध्ये… मुंबईकर मनोज वाडेकर या अवलियानं ‘कृपासिंधू’ सुरू केलंय. कधी काळी ‘सीए’ झालेल्या वाडेकर यांचा मूळ व्यवसाय विविध स्टॅटिस्टिकल रिपोर्ट्स  तयार करण्याचा. अगदी राज्यसभा, लोकसभेतही त्यांनी तयार केलेल्या अहवालांचा संदर्भ दिला जातो. मात्र, त्यांचे मन त्यात कधीच रमले नाही. पण चरितार्थ चालावा, म्हणून त्यांनी ते काम केलं. आता आवड म्हणून त्यांनी ‘कृपासिंधू’ सुरू केलंय.

IMG_20170725_145156901

आम्ही गेलो तेव्हा गर्दी फारशी नव्हती. त्यामुळे वाडेकर निवांत होते. त्यामुळं त्यांच्याशी निवांत गप्पा मारत मारत जेवण करता आलं. शनिवार-रविवारी नेहमीपेक्षा जास्त गर्दी असते, असं ते सांगत होतं. स्वीटशिवाय अमर्याद थाळी १६० आणि अमर्याद स्वीटसह ३३० रुपये अशा दोन प्रकारच्या थाळ्या तिथं उपलब्ध आहेत. आम्हाला स्वीट नको होतं आणि तसंही ३३० रुपये देऊन असं अमर्याद स्वीट किती खाणार? पण खाणारे खातात म्हणे. आज जगायचा शेवटचा दिवस आहे, अशी समजूत करून घेऊन ओढ ओढ ओढणारे लोक जगात आहेत. त्यांच्यासाठी ३३० रुपयांची अमर्याद स्वीटसह थाळी आहे, हा युक्तिवाद देविदास आणि मला काही प्रमाणात पटला. पण तरीही १६० आणि ३३० यांच्यामधील मर्यादित स्वीटसह थाळी असा पर्याय उपलब्ध करून द्यायला हरकत नसावी, असेही वाटले…

IMG_20170725_135625592

डायनिंग हॉलमध्ये येणाऱ्या खवय्यांची आवडनिवड लक्षात घेऊन वाडेकर यांनी ‘कृपासिंधू’मधील पदार्थ अधिक मसालेदार असणार नाहीत, याची खबरदारी घेतली आहे. त्यामुळेच घरांमध्ये वापरला जाणाऱ्या गोड्या मसाल्याचाच इथेही वापर. स्वयंपाक करणारे सर्व स्वयंपाकी हे कोकणातील. त्यामुळे खोबऱ्याचा वापरही बऱ्यापैकी. एकदम चमचमीत किंवा मसालेदार खायचं असेल, तर ‘कृपासिंधू’ तुमच्यासाठी नाही. मसाले आणि तेल यांचा कमीतकमी वापर करून घरच्यासारखे पदार्थ खायचे असतील, तर मग ‘कृपासिंधू’ एकदम उत्तम.

गुजराथी किंवा राजस्थानी थाळी प्रमाणे पदार्थांची भरताड नाही किंवा खाणावळीप्रमाणे मोजकेच पदार्थही नाही. दोन्हीतील सुवर्णमध्य… रोज एक कोरडी भाजी. कधी बटाट्याच्या काचऱ्या, कधी डोसा भाजी, कधी पीठ पेरून ढोबळी (किंवा सिमला) मिर्ची किंवा कधी आणखी एखादी. रोज एखादी उसळ. रस्सा भाजी. कधी कढी किंवा कधी आमटी. तोंडी लावायला चटणी-कोशिंबीर. भज्यांचा एखादा प्रकार. ढोकळा किंवा एखादी वडी. पुऱ्या आणि पोळ्या असे दोन्ही पर्याय उपलब्ध. पुऱ्या आणि पोळ्या दोन्हीही एकदम गरम. तव्यावरून किंवा कढईतून तळल्यानंतर थेट आपल्या पानामध्ये. पोळ्या पण एकदम मऊसूद. घरच्यासारख्या घडीच्या मऊसूद पोळ्या, अशी जाहिरात करूनही अनेक डानयिंग हॉलमध्ये पानात वातड पोळ्याच वाढल्या जातात. मात्र, पोळ्यांच्या बाबतीतला इथला अनुभव अगदीच निराळा आहे.

IMG_20170725_140357662

स्वीटशिवाय अमर्याद थाळी आम्ही सांगितली आणि एकेक पदार्थ पानात येऊ लागले. आम्ही गेलो तेव्हा कांदा घालून केलेली भेंडीची सुकी भाजी, छोल्यांची उसळ, बटाट्याची रस्सा भाजी आणि गुजराथी पद्धतीनं केलेली कढी होती. सोबतीला बटाट्याची खमंग आणि गर्रमागर्रम भजी. हलकाफुलका ढोकळा आणि एकदम स्पाँजी असा दहीवडा. सोबतीला पापड, चटणी आणि कोशिंबीर. सारेच पदार्थ स्वादिष्ट आणि अमर्याद. मसाले आणि तिखटाचा हात अगदी जेवढ्याच तेवढा. थोडासाही इकडेतिकडे नाही. त्यामुळेच भरपेट जेवल्यानंतरही अॅसिडिटी किंवा तत्सम त्रास जाणवत नाही.

पोळ्या आणि पु्ऱ्या खाल्ल्यानंतर येतो भात. भातातही दोन प्रकारचं वैविध्य. आधी मऊ अशी मुगाच्या डाळीची खिचडी. सरसरीतपणाकडे झुकणारी. सोबतीला कढी असतेच. खिचडीमध्ये तर मसाल्याचा वापर इतका कमी, की विचारता सोय नाही. कदाचित त्यामुळेच ती अधिक चांगली लागते. सोबतीला पापड. खिचडीनंतर वरण-भात येतो. तुम्हाला हवा असेल, तर तो आधीही मागवू शकताच. अगदी जेवणाच्या सुरुवातीलाही. वाफाळता भात, हिंगाचा हलका स्वाद असलेलं वरण आणि वरून तुपाची धार. वरणात तुरीच्या डाळीचं अस्तित्व अगदी व्यवस्थित.

सारं काही उत्तम, अमर्याद आणि एकदम चविष्ट… त्यामुळं पैसे फुल टू वसूल. पदार्थांमध्ये नाव ठेवायला जागा नाही. फक्त ‘कृपासिंधू’ सुरू होऊन फक्त पाचच महिने झालेले असल्यामुळं सर्व्हिस वेगाने करायला थोडा वाव आहे. वाढप्यांची संख्या थोडी आणखी असेल, तर मग ‘कृपासिंधू’ अधिक परिपूर्ण होईल. अर्थात, शनिवार आणि रविवार असे दोन दिवस जेव्हा गर्दी असते, त्या दिवसांमध्ये अधिक वाढपी असतातच. पण इतर दिवशी येणाऱ्या ग्राहकांची संख्या यांचा अभ्यास करूनच आम्ही वाढपी ठेवले आहेत, हा वाडेकर यांचा दावाही पटण्यासारखा. पण तरीही एखाद-दोन जण अधिक असतील, तर कोणाला काय हवं, काय नको, यावर लक्ष ठेवणं अधिक सोप्पं जाऊ शकतं. बाकी उत्तम.

रविवारी आळूची भाजी, मसाले भात आणि डाळिंब्याची उसळ… असा मेन्यू असतो. एकदा रविवारी आवर्जून या, असा आग्रह वाडेकर यांनी केला. बटाट्याची सुकी भाजी, डाळिंब्याची (सोललेल्या वालाची) उसळ, आळूची भाजी आणि मसालेभात हे परफेक्ट जमलेलं कॉम्बिनेशन जिथं असेल, तिथं जायला आपण कधीही तयार असतोच. त्यामुळे आता ‘कृपासिंधू’ला रविवारीच जावं, असं आम्ही ठरवलं. हा रविवारचा योग लवकरच जुळावा, ही ‘कृपासिंधू’ स्वामी समर्थ चरणी प्रार्थना…

Krupa-Sindhu1

मनापासून ‘स्वीकार’लेलं स्वीकार

IMG_20160723_203455

रोज घरचं खाऊन कंटाळा आला, की कधीतरी हॉटेलात जाऊन जेवावसं वाटतं. सारखंसारखं पंजाबी, चायनीज किंवा दाक्षिणात्य पदार्थ न खाता मनसोक्त जेवायचं असतं. अशावेळी माझी सर्वाधिक पसंती असते, ती ‘स्वीकार’ला. म्हात्रे पूल ओलांडून आपण कर्वेरोडला जाऊ लागलो, की पहिला सिग्नल क्रॉस केल्यानंतर आपल्याला ‘स्वीकार’ लागतं. (नळस्टॉप जवळचं…) नावच किती सार्थ आहे, ‘स्वीकार’. पुणेकरांनी खऱ्या अर्थानं ‘स्वीकार’ केलेलं रेस्तराँ. आजही तुम्ही रविवारी सकाळी गेलात, तर किमान अर्धा-पाऊण तास वेटिंग केल्याशिवाय तुमचा नंबर लागला तर शपथ. इतकी गर्दी याठिकाणी असते.

वास्तविक पाहता, भरपेट जेवायला मिळेल, असे अनेक डायनिंग हॉल आणि खाणावळी आहेत. मात्र, तरीही ज्या काही मोजक्या ठिकाणी मला जायला आवडतं, त्यामध्ये ‘स्वीकार’चा क्रमांक अगदी वरचा आहे. कदाचित लहानपणापासून ऋणानुबंध जुळलेले असल्यामुळं असेल. पण ‘स्वीकार’ मला प्रचंड आवडतं. माझ्या लहानपणी आमच्या घराच्या जवळपास जेवायला जायची दोन-तीनच ठिकाणं होती. त्यातलं एक होतं, अलका टॉकीजसमोरचं प्रीती. आता ते बंद पडलं. दुसरं म्हणजे कल्पना आणि विश्व. सारसबागे जवळच्या सणस स्पोर्ट्स ग्राउंडसमोरची ही दोन ठिकाणं. कल्पना-विश्व आजही सुरू आहे. ‘कल्पना’नं तर कात टाकलीय. आणि ‘विश्व’ही कात टाकतंय. खाणावळी म्हणाल, तरे पेरुगेटजवळचं ‘पूना बोर्डिंग’ आणि टिळक रोडवरचं ‘बादशाही’ ही आजप्रमाणेच त्यावेळीही लोकप्रिय ठिकाणं होती. आमची पसंती या दोन ठिकाणांना होती. त्या काळी ‘स्वीकार’मध्ये जेवायला जाणं, हे ‘स्टेटस सिंबॉल’ मानलं जायचं. त्या काळात आम्ही ‘स्वीकार’मध्ये कधीच गेलो नाही. बाहेर जेवायचं म्हणजे प्रीती, कल्पना-विश्व किंवा बादशाही-पूना हे ठरलेलं असायचं…

sweekar-veg-restaurant-erandwane-pune-xccp

नंतर नंतर मग ‘स्वीकार’मध्ये आमचं जाणं सुरू झालं. एकदम साधं पण स्वादिष्ट, इतरांच्या तुलनेत स्वस्त आणि सदैव आपुलकीनं आदरातिथ्य करणारा कर्मचारी वर्ग हे ‘स्वीकार’चं वैशिष्ट्य… कधी कांदा बटाटा रस्सा, कधी टोमॅटो बटाटा, कधी हरभऱ्याची, वाटण्याची किंवा वालाची उसळ, कधी मूग किंवा मटकी, कधी दुधीभोपळा, वांगं किंवा दोडका, भेंडीची किंवा बटाट्याची सुकी भाजी, असा भरगच्च मेन्यू असतो. रविवारी गेलात, तर कदाचित आळूची अप्रतिम भाजी आणि मसालेभात असा झटकाही होऊन जातो. खोबरं, चिंच-गूळ आणि कोथिंबिरीचा वापर करून केलेली आमटी तर अक्षरशः लाजवाब. फक्त आमटी आणि वाफाळता भात एवढंच जरी जेवण केलं, तरी आत्मा तृप्त होणार याची हजार टक्के गॅरंटी. इतकी आमटी बाप असते.

इथल्या जेवणाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे इथं केल्या जाणाऱ्या कोशिंबिरी. कोशिंबीर हा पदार्थ इतका अफलातून बनवितात, की भाजीच्या प्रमाणात कोशिंबीर खाल्ली गेली नाही तर शपथ. काही वर्षांपूर्वी बादशाही या पुण्यातील लोकप्रिय खाणावळीत गेल्यानंतर तिथं कोशिंबिरीऐवजी फरसाण वाढण्यात आलं होतं. असं का विचारल्यावर, अंगातील मुलभूत उद्धटपणा सिद्ध करीत तिथला वाढपी म्हटला, की आम्ही फरसाण देतो रविवारी. (तेव्हापासून त्या ठिकाणी जाणं बंद केलं, हा भाग वेगळा.) पण ‘स्वीकार’मध्ये जायचं तर कोशिंबीर खायलाही. कधी जा एकापेक्षा एक कोशिंबिरी असतात. कधी बिटाची, कधी काकडीची, कधी केळ्याची किंवा कधी लाल भोपळ्याचं भरीत. त्यातही बिटाची दही घालून केलेली कोशिंबीर असेल, तर तुम्ही योग्य दिवशी ‘स्वीकार’मध्ये गेला आहात, असं समजायला हरकत नाही.

IMG_20170616_125929494

पुरी किंवा पोळी अशा पर्यायांमध्ये टम्म फुगलेल्या पुऱ्या खायला आपली अधिक पसंती. पोळ्या घरी रोज खातोच की. बरं पुऱ्या सोडल्या तर सर्व पदार्थ अनलिमिटेड. अनेक हॉटेलांमध्ये पदार्थ अनलिमिटेड असले, तरीही वाढप्यांची वृत्ती लिमिटेड असते. ते बराच वेळ फिरकतच नाही. मग आपल्याला हवा तो पदार्थ सारखा मागावा लागतो. इथं असं नाही. तिथले वाढपी इतक्या वेळा येतात, की आपल्यालाच ‘आता बास…’ असे सांगावे लागते.

आमटी-भात हा जर तुमचा ‘वीक पॉइंट’ असेल, तर मग विचारूच नका. आमटी-भात हे कॉम्बिनेशन वर म्हटल्याप्रमाणे प्रचंड जबऱ्या आहे. भुरके मारमारून आमटी प्यायची आणि भातासोबत आस्वाद घ्यायचा.  आमटी-भात कालविल्यानंतर त्यात थोडं दही घालून खाल्लं तर मग आणखीनच जन्नत. हे जेवणच इतकं दर्जा आहे, की नंतर स्वीट घ्यावसंही वाटत नाही. घ्यायचंच असेल, तर पर्याय उपलब्ध आहेत. पण स्वीट घ्यावं, असं मला कधी वाटलेलं नाही.

पूर्वी इथं थाळी आणि इतर पदार्थ यांच्यासाठी वेगळी जागा होती. मात्र, त्यातून होणारी अडचण लक्षात आल्यानंतर बहुधा व्यवस्थापनानं हे बंधन काढून टाकलं असावं. कारण दोन-तीनदा थाळी आणि इतर पदार्थ एकाच टेबलावर आले. त्यामुळे एखाद्याला थाळी घ्यायची नसेल आणि वेगळं काही घ्यायचं असेल, तरीही सर्व जण एकत्र बसू शकतात. थाळीप्रमाणेच इतर पदार्थही अत्यंत योग्य किंमतीत मिळतात, त्यामुळे त्या पदार्थांनाही अनेकांची मागणी असते.

लहानपणापासून ‘स्वीकार’लेल्या ‘स्वीकार’वर आज लिहिण्याचा योग आला…

स्वीकारः (०२०- २५४३५६५९)

हरिहरेश्वरची ‘कुटुंबे’वत्सल खाद्यसफर…

IMG_20170625_174302587_HDR

पु. ल. देशपांडे यांनी ‘हरितात्या’मध्ये सुगरणीबद्दल लिहिलेल्या तीन ओळी मला कायम आवडतात. अनेक ठिकाणी जेवताना त्या तीन वाक्यांची आठवण जरूर होते. ‘हरितात्या’मध्ये आजीबद्दल वर्णन करताना पुलं म्हणातात, ‘माझी आजी अगदी अन्नपूर्णा होती. तिचा हात सढळ होता. त्या हातानी तिनं पाणी वाढलं, तरी अधिक चवीचं वाटायंच…’ कमीतकमी शब्दांमध्ये समर्पक वर्णन.

आपल्या आजूबाजूलाही अशा अनेक अन्नपूर्णा असतात. ज्यांच्या हातचा साधा वरणभातही अधिक स्वादिष्ट लागतो. कोकणातल्या हरिहरेश्वरच्या अलिकडे एक-दोन किलोमीटर अंतरावरील ‘मारळ’च्या कुटुंबे काकू अशाच अन्नपूर्णा. पुणे-हरिहरेश्वर मार्गावर अनेक ठिकाणी पडलेले खड्डे नि ‘ताम्हिणी’त धबधब्यांखाली भिजायला आलेले त्रासदायक दारुडे यांना चुकवत आपण एकदाचे मारळला पोहोचतो. गाडी चालवून आलेला शीण कुटुंबे यांच्याकडे जाऊन पानावर बसण्याच्या कल्पनेनेच कुठच्या कुठे दूर पळू जातो.

IMG-20170612-WA0009(कुटुंबे यांच्या घराशेजारील विठ्ठल-रखुमाईचे मंदिर… छायाचित्र सौजन्यः अमित धांदरफळे)

पदार्थांसाठी आवश्यक असे जिन्नस प्रमाणात पडले की स्वयंपाक स्वादिष्ट होतो, हे एकदम झूठ आहे. फक्त एवढंच पुरेसं नाही. मला वाटतं, की याला जोड हवी दुसऱ्याला प्रेमानं खाऊ घालण्याच्या वृत्तीची. अगदी मनापासून आग्रह करकरून वाढण्याची. मारळच्या कुटुंबे नामक कुटुंबामध्ये आपल्याला याचा अगदी नक्की अनुभव येतो. कोणतीही कटकट न करता अगदी मनापासून इथं आपलं स्वागत होतं आणि जिभेचे चोचले पुरविले जातात. कुटुंबेंकडे जाण्याची ही माझी दुसरी खेप. पुढच्या वेळी आपण आधीपेक्षा अधिकच प्रेमात पडतो, असा माझा अनुभव.

मागच्या वेळी गेलो होतो, तेव्हा रात्रीच्या जेवणानंतर अचानकपणे ‘स्वीड डिश’ म्हणून उकडीचे मोदक समोर आले होते. भरपेट जेवल्यानंतरही गर्रमागर्रम उकडीच्या मोदकांचा मोह झालाच होता. दुसऱ्या कोणाची तरी ऑर्डर असतानाही त्या मायमाऊलीनं आमच्याकडून कोणतीही अतिरिक्त शुल्कवसुली न करता मोदक दिले होते. कोकणात अनेक ठिकाणी आदरातिथ्याचा अनुभव येत असला, तरीही बऱ्याच ठिकाणी अशी आपुलकी दिसतेच असं नाही. त्यामुळं यंदा आम्ही सकाळच्या जेवणाला उकडीच्या मोदकांची ऑर्डर देऊनच ठेवली होती.

IMG-20170612-WA0010

(कुटुंबे कुटुंबीयांच्या घराचे प्रवेशद्वार… छायाचित्र सौजन्यः अमित धांदरफळे)

रात्री पोहोचल्यानंतर फ्रेश होऊन आम्ही थेट पोहोचलो कुटुंबे यांच्या घरी. घरासमोर मोकळ्या जागेतच भोजनाची व्यवस्था केलेली. अगदी साधी टेबलं आणि खुर्च्या. अगदी साध्याच पण प्रचंड वैविध्यपूर्ण अशा जेवणामुळं आमचा प्रवासाचा शीण एकदम नाहीसा झाला. बिरड्याची उसळ, भेंडीची परतून भाजी, खोबरं घालून केलेली चिंचगुळाची आमटी, मऊसूद घडीच्या पोळ्या, खजुराचं आणि आंब्याचं लोणचं, उसळी मिरची, कांद्याची चटणी आणि कांदा-टोमॅटोची कोशिंबीर. पांढरा भात आणि खिचडी. सोलकढी आणि ताक अनलिमिटेड. कधी मिरगुंड, तर कधी पोहे, उडीद आणि कसले कसले पापड. नुसतं इतकं वैविध्य हेच वैशिष्ट्य नाही, तर अगदी सढळ हातानं आणि अगदी मनापासून सर्व पदार्थ वाढण्याची वृत्ती… आता तर कुटुंबे यांचे चिरंजीवही ‘इन्फोसिस’मधील नोकरी सोडून आपल्या कुटुंबाच्या वीस वर्षांपासूनच्या व्यवसायात आई-वडिलांचा आदरातिथ्याचा वारसा पुढे नेण्यासाठी दाखल झाले आहेत.

IMG_20170625_213036357

स्वयंपाक अगदी घरच्यासारखा. म्हणजे अगदी घराघरातल्या आई-मावशीच्या हातासारखा. डाळिंब्याची उसळ (सोललेल्या वालाची) म्हणजे सुख. जमली त्यालाच जमली. अंगा पुरता रस्सा नि हलकी गुळाची चव. उसळींमध्ये सर्वाधिक वरचा दर्जा. भेंडीची भाजी देखील दर्जेदार. अगदी साधा आमटी-भात खाल्ला तरी सुखाची परिसीमा अशी परिस्थिती. खिचडी देखील वाफाळती आणि तिखट-मीठाचा अगदी हलका वापर करून बनविलेली. बाकी तोंडी लावण्यासाठी असलेल्या पदार्थांमध्ये खजुराच्या लोणच्याच्या आम्ही सगळेच प्रेमात पडलोय. कांद्याची चटणी देखील एकदम हटके. उसळी मिरची आणि आंब्याचं लोणचं देखील ताव मारण्यासारखंच. जेवणाच्या सुरुवातीलाच दिलेली सोलकढी आणि शेवटच्या टप्प्यात आलेलं ताक यांनी सुखाला आणखी वरच्या टप्प्यावर नेलं. आधीच्या टप्प्यात सोलकढीवर नि नंतर ताकावर तुटून पडण्याखेरीज पर्यायच नव्हता. जेवताना सर्वांना समान न्याय हेच आपलं धोरण.

सकाळच्या न्याहारीसाठी आम्ही आवर्जून आंबोळीच सांगितली होती. पोहे, उपमा आणि खिचडी तर पुण्याती मिळते. कोकणात जाऊन ते खाण्याची हौस नव्हती. त्यामुळे आम्हाला आंबोळ्याच हव्या होत्या. नेमकी दुपारी मोदकाची ऑर्डर असल्यामुळे कठीण मामला होता. त्यामुळं थोड्या आंबोळ्या आणि थोडे पोहे असा नाश्ता ठेवू, असा पर्याय पुढे आला. मात्र, मंडळी आंबोळ्यांवर तुटून पडली, की उगाच पोह्यांवर अन्याय व्हायचा. त्यामुळं पोहे नकोच. आंबोळ्याच करा सर्वांसाठी. वीस जणांसाठी माऊलीनं आंबोळ्या केल्या. सोबत भरपूर लसूण घातलेली खोबऱ्याची चटणी.

IMG_20170626_090408925

आंबोळीतही लसणाचे तुकडे हलकेच दाताखाली येत होते. ते अधिकच मस्त लागत होतं. गर्रमागर्रम आंबोळ्या येत होत्या आणि टप्प्याटप्प्यानं समाधानाची अनुभूती प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर जाणवत होती. आंबोळ्या म्हणजे एकप्रकारचे घावनच. तांदूळ, उडीद डाळ, हरभरा डाळ, तूर डाळ, नावापुरते गहू, मेथी आणि एक-दोन जिन्नस एकत्र दळून आंबोळीचं पिठ तयार होतं. मग ते रात्री किंवा सकाळी भिजवायचं नि आंबोळ्या करायच्या. सोबतीला कच्च्या करवंदांची वा खोबऱ्याची चटणी. तीन-चार आंबोळ्या रिचवून सारी मंडळी मारळच्या समुद्रकिनारी रवाना झाली. मारळचा समुद्रकिनारा एकदम सुरक्षित. हरिहरेश्वरच्या लगतच असला तरीही धोकादायक नाही.

समुद्रकिनाऱ्यावर तास-दीड तास घालविल्यानंतर मग स्नानादिक आन्हिके उरकल्यानंतर परतीच्या प्रवासाची तयारी सुरू झाली. सामानाची जुळवाजुळव आणि पॅकिंग पार पडलं. एव्हाना घड्याळाने दीडचा आकडा गाठला होता. दुपारच्या जेवणाची चाहूल लागू लागली. खुर्च्या ठेवल्या गेल्या. ताटं मांडली गेली. सकाळच्या जेवणाला बेत होता बटाट्याची सुकी भाजी, आळुची भाजी आणि मटकीची उसळ. मुख्य आकर्षण अर्थातच, उकडीचे मोदक आणि त्यावर मनसोक्त रवाळ तूप. डाव्या बाजूला खजुराचं आणि आंब्याचं लोणचं, उसळी मिरची आणि आळूच्या वड्या. पोळी आणि भाताऐवजी मोदकावरच ताव मारणं साहजिक होतं. बाकी बटाटा आणि मटकी या भाज्या स्वादिष्ट असल्या तरी त्या आमचं लक्ष वेधून घेऊ शकल्या नाहीत.

20170626_135742

मोदकावरची आमची श्रद्धा आणि निष्ठा अटळ राहिली. मोदकाची पारी पण एकदम नाजूक. आणि मोदकपात्रातून थेट पानात येत असल्यामुळे गर्रमागर्रम मोदकांची गोडी आणखीनच वाढली होती. आळूची भाजी, आळूवड्या आणि भात हे पदार्थही मान राखण्यापुरतेच घेतले गेले. सर्वाधिक लक्ष दिलं जात होतं, रवाळ तुपाची धार धरलेल्या गर्रमागर्रम उकडीच्या मोदकांवर. फोडलेल्या मोदकात घातलं तरीही ताटात इतरत्र पाघळत जाणारं तूप मध्येच अडवून मोदकाचा फडशा पाडणं हे मोठं कौशल्याचं काम असल्याचं अस्मादिकांच्या लक्षात आलं. पारंगत होण्यासाठी आणखी तीन-चार वेळा तरी याचं प्रात्यक्षिक करावं लागणार, हे देखील ध्यानात आलं. अखेरीस थोडासा भात नि आळूची भाजी खाऊन नंतर दोन वाट्या ताक भुरकल्यानंतर आम्ही पानावरून उठलो. तृप्त मनानं म्हणजे काय, याचा अनुभव आपल्याला कुटुंबे यांच्याकडे जेवल्यानंतर नक्की येतो.

20170626_135733

कुटुंबे, मारळ आणि हरिहरेश्वर यांचा निरोप घेताना आपलं मन अगदी तृप्त असतं… निघताना कुटुंबे काकूंशी अगदी थोड्या गप्पा होतात. जे करायचं ते अगदी मनापासून, हाच या व्यवसायाचा गाभा आहे. वीस वर्षे आम्ही हा व्यवसाय करतोय. लोक अगदी हक्कानं आमच्याकडे येतात. प्रसंगी फिश खात नाहीत, पण आमच्याकडे जेवतात. कुटुंब येतात, मुलांचे ग्रुप येतात. काही जण फक्त जेवायला येतात. कुटुंबे काकू बोलत असतात. अशा सर्व मंडळींमुळेच आमच्या मुलांची शिक्षणं झाली. मुलीचं लग्न झालं, याची जाणीव त्यांच्या मनात खोलवर कुठेतरी असते. आम्हाला माणसं चांगली मिळाली, त्यामुळंच हे सर्व सुरळीत सुरू आहे. स्वयंपाकाला मदत करणाऱ्या बायका, वाढकाम करणारी माणसं, सगळं व्यवस्थापन बघणारा राजू यांच्या जोरावरच आमचं सगळं सुरू आहे. नाव कुटुंबेंचं असलं, तरी बरंचस योगदान या सर्व लोकांचंही आहे, हे जाहीरपणे मान्य करणंही असतं.

Kutumbe

सध्या आणखी तीन-चार खोल्या बांधण्याचं काम कुटुंबे यांनी मनावर घेतलंय. मुलगा इन्फोसिसमधली नोकरी सोडून व्यवसाय सांभाळायला आल्याचा आनंद त्यांच्या चेहऱ्यावर झळकत असतो. त्यामुळंच आणखी मोठी उडी मारतोय, असं त्या आवर्जून सांगतात. सारा हिशेब पूर्ण झालेला असतो आणि गप्पाही झालेल्या असतात. अत्यंत खूष होऊन आम्ही सगळे निघतो… हरिहरेश्वराला नमस्कार करून गाड्या पुण्याच्या मार्गाला लागतात…

IMG_20170625_153431765

Sai-Prasad

येता-जाता…

जाताना मुळशी धरणाच्या अलिकडेच साईप्रसाद नावाचं हॉटेल आहे. फॅमिलीसाठी एकदम छान. अंकुश जाधव नावाच्या व्यक्तीचं हे हॉटेल. पदार्थ बनविण्यापासून ते वाढणं, पैसे घेणं अशी बरीचशी कामं ते एकटेच करतात. हाताखाली दोन-चार लोक आहेत. पण अचानक तीस-चाळीस जण आल्यानंतर ते सर्व आघाड्यांवर लढत होते. राइस प्लेटमधील भाज्या सगळीकडे मिळतात तशाच. पण पिठलं-भाकरी आणि ठेचा एकदम भारी. सर्वात वरचा क्लास म्हणजे इंद्रायणी तांदळाचा वाफाळता भात आणि कांदा-टोमॅटो वापरून केलेली आमटी… बाहेर पडणारा पाऊस आणि आता इंद्रायणीचा गिचका भात. आम्ही काहीही माहिती नसताना फक्त फॅमिली रेस्तराँ एवढंच वाचून घेतलेला तुक्का अगदी मस्त लागला होता. जेवणानंतर मागावलेला चहा देखील एकदम कड्डक… हवा तसा.

IMG-20170627-WA0011

येताना माणगावमधील नेहमीच्याच ‘बाळाराम’मध्ये गेलो. यापूर्वी दोनदा तिथं जाणं झालं होतं. दुपारी जेवण उशीरा झालं होतं त्यामुळं भरपेट खाल्लं नाही. अन्यथा इथं मटार उसळ किंवा रस्सा भाजी आणि पुरी मस्त मिळते. डोसा, मेदू वडा आणि इतर दाक्षिणात्य पदार्थही उत्तम. बटाटे वडा आणि पॅटीस देखील अप्रतिम. सरतेशेवटी कडक चहा पुढच्या प्रवासासाठी तरतरी देणारा.

(ता. क. – सोमवारी दोघींचा उपवास असल्याचे अचानकच कुटुंबे यांना सांगितले. निरोप मिळाल्यानंतर तासा दीड तासातच कच्च्या केळीच्या पिठामध्ये दाण्याचं कूट आणि तिखट-मीठ घातलेली खास उपवासाची घावनं तयार करण्यात आली. सोबत खजुराचं आणि लिंबाचं उपवासाला चालणारं लोणचं. त्यामुळं उपवास असूनही चटकमटक असा आगळावेगळा पदार्थ खाण्याची संधी मिळाली. शिवाय दुपारच्या जेवणात उपवास असलेल्या दोघींसाठी कांदा-लसूण न वापरता स्वयंपाक करण्याचं औचित्यही कोणीही न सांगता साधलं गेलं होतं…)

श्रमपरिहार आणि पुन्हा धुंधुरमास…

सहभोजनामुळेच संघ वाढला

12471650_10153268467931570_1231541913449113839_o

पुण्यात नुकत्याच झालेल्या ‘शिवशक्ती संगम’ या कार्यक्रमामुळे अनेकांच्या मनात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाबद्दल औत्सुक्य निर्माण झालेलं आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर संघाचं काम कसं काय उभं राहिलं, इतक्या मोठ्या प्रमाणावर संघ वाढू कसा काय शकला, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात उपस्थित झाला आहे. संघाबद्दल अधिक जाणून घेण्याची इच्छा अनेकांच्या मनात उत्पन्न झाली आहे.

संघ कशामुळे वाढला, या प्रश्नाची अनेक उत्तरे आपल्याला मिळतील. हिंदुत्त्वाच्या विचारांमुळे संघ वाढला, असं कुणी म्हणेल. कुणी म्हणेल डॉक्टर हेडगेवारांनी संघाची ज्या पद्धतीने मांडणी आणि बांधणी केली त्यामुळे संघ वाढला. कुणाला वाटेल, की आतापर्यंतचे हजारो संघ प्रचारक आणि अनेक अधिकारी, पदाधिकारी यांच्या अथक परिश्रमांमुळे संघ वाढला, विस्तारला. अशी अनेक उत्तरं अनेकांकडून मिळतील. ती खरीही आहेत.

मला असं वाटतं, की जेवणाच्या कार्यक्रमांमुळे संघ वाढला. चंदनाचे किंवा रक्तचंदनाचे (सामिष भोजन) कार्यक्रम, डब्बा पार्ट्या, विविध ठिकाणच्या सहली, शिबिरं, निरनिराळ्या निमित्ताने होणारे भोजनोत्तर कार्यक्रम अशा गोष्टी संघाच्या वाढीस खूपच पूरक आहेत. नव्हे नव्हे त्यामुळेच संघ वाढला आणि अधिक समरस झाला…

IMG_20160116_211442

सैन्य पोटावर चालतं असं म्हणतात… कुणी म्हणतं ‘The Family that Eats Together, Stays Together’ त्याच धर्तीवर मला म्हणावसं वाटतं, की ज्या संघटनेचे सदस्य किंवा कार्यकर्ते नेहमी अगदी सहजपणे एकत्र जेवतात, ती संघटना कायम मजबूत आणि एकजीव राहू शकते.

संघामध्ये कधीच जातपात पाळली गेली नाही. अगदी डॉक्टर हेडगेवार यांच्या काळापासून हाच दंडक राहिलेला आहे. त्यामुळेच ज्या काळात सवर्ण आणि बहुजन शेजारी-शेजारी बसून भोजन घेत नसत, त्याच काळात संघाच्या शिबिरांमध्ये, संघ शिक्षा वर्गांमध्ये, शाखांमध्ये सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र बसून चंदनाचे आणि डब्बा पार्ट्यांचे कार्यक्रम करीत होते. जातीविरहित समाजाचे दर्शन भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महात्मा गांधी यांनाही संघामध्येच घडले. स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनीही जातीभेद निर्मूलनासाठी स्पृश्यास्पृश्यांच्या सहभोजनाचे अनेक कार्यक्रम घेतले. डॉ. हेडगेवार यांच्या संघामध्ये अशा पद्धतीने सहभोजनाचे कार्यक्रम आवर्जून घ्यावे लागले नाहीत. जे घडले ते आपसूक घडले.

IMG_20160116_211456

आताच हे सगळं आठवण्याचं कारण म्हणजे नुकतेच लागोपाठ झालेले दोन कार्यक्रम. पहिला म्हणजे शिवशक्ती संगमच्या निमित्ताने प्रचार विभागाचा झालेला श्रम परिहाराचा कार्यक्रम आणि दुसरे म्हणजे लोकमान्यनगर परिसरातील कार्यकर्त्यांचे सहकुटुंब पार पडलेले धुंधुरमासाचे जेवण. श्रमपरिहार असला तरीही सशुल्क. म्हणजे आधी श्रमही करायचे आणि नंतर परिहारासाठी शुल्कही मोजायचे. हे फक्त संघातच घडू शकतं बुवा. दुसरा कार्यक्रमही सशुल्क. संघात फुकट काहीही नाही. आणि कदाचित त्यामुळंच संघ आतापर्यंत टिकलाय आणि वाढलाय.

गरवारे कॉलेजच्या पार्किंगमध्ये पार पडलेल्या ‘श्रम परिहारा’च्या कार्यक्रमात नरेंद्र जोशी यांनी खास दाक्षिणात्य मेन्यू ठेवला होता. खास दावणगेरेहून त्यांनी खानसामे बोलविले होते. डी. एन. लिंगराज यांच्यामार्फत चालविल्या जाणाऱ्या राजू डोसेवाला (पुणे ९८९०८५४४५३ आणि दावणगेरे ९१६४२०००८०) यांना पाचारण करून जोशी यांनी भलताच माहोल निर्माण केला होता. पुण्यामध्ये गुरुवार पेठेत राजू डोसेवाला यांचे कुठेतरी आउटलेट आहे. अजून तिथं जायचंय. गरवारेतील अनुभव खूपच छान होता. त्यामुळे शोधाशोध करून तिथं जावंच लागणार. बघू कधी जमतंय ते…

IMG_20160116_211811

गर्रमागर्रम मसाला डोसा, लोणी डोसा, छोटेखानी उत्तप्पे, नाजूकसाजूक तट्टे इडली, खमंग अप्पे, दक्षिणेकडे मिळतात अशा दोन-तीन प्रकारच्या चटण्या आणि शेवटी पायनापल शिरा. खोबऱ्याची पांढरी आणि लालमिरचीपासून बनविलेली लाल चटणी. अप्प्यांसाठी खास पूड चटणी आणि साजूक तूप. व्वा… एकदम बढियाच. आणखी एक सांगायचं म्हणजे फक्त पदार्थ दाक्षिणात्य असून मजा येत नाही. वातावरणही दाक्षिणात्य वाटलं पाहिजे. तो माहोल मस्त जमून आला होता. नाहीतर हे पदार्थ काय वैशाली-रुपाली आणि वाडेश्वर इथंही मिळतात.

कुरकुरीत डोशांसाठी आवश्यक असा तवा… मधूनच त्यावर पाणी मारून होणारा चर्रर्रर्र असा आवाज. एकाच वेळीच चार पाच डोसे किंवा उत्तप्प्यांचा होत असलेला जन्म. अप्प्यांसाठी बिडाचा भलामोठा साचा. त्यामध्ये अविश्रांतपणे निघत असलेले अप्प्यांचे घाणे आणि या आगळ्यावेगळ्या पदार्थावर उपस्थितांच्या पडणाऱ्या उड्या. अॅल्युमिनियमचं इडली पात्र धगधगतच होतं. ठराविक वेळानं मऊसूद अशा तट्टे इडल्या बाहेर काढल्या जात होता. वाफाळत्या इडल्यांवर मंडळी डोळा ठेवून होती. मुख्य म्हणजे सर्व खानसाम्यांनी लुंगी नेसलेली. गळ्यात काठाचं उपरणं. त्यामुळं महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीनं दावणगेरेमध्ये कुठंतरी कॉलेज सुरू केल्यासारखं वाटत होतं.

IMG_20160116_211832

डोसे, इडली आणि अप्पे यांच्यापुढे पायनापल शिरा म्हणजे माझ्यासाठी किस झाड की पत्ती. त्यामुळे पायनापल शिऱ्याकडे ढुंकूनही पहावसं वाटलं नाही. डोसा, इडली आणि अप्पे यांच्या मात्र, अनेक राउंड्स झाल्या. चटण्यांनी विशेषतः पूड चटणी आणि तूप यांनी जेवणात रंग भरले. प्रत्येक गोष्टीमध्ये दाक्षिणात्य स्वाद जाणवत होता. जेवणासाठी शिवशक्ती संगमच्या वेळी वापरण्यात आल्या होत्या, तशाच सुपारीच्या पानांपासून बनविलेल्या प्लेट्स होत्या. (तिथं न वापरलेल्या प्लेट्स होत्या, की राजू डोसेवाल्यानं स्वतःहून आणल्या होत्या, ते काही विचारण्याचा खडूसपणा केला नाही.)

राउंड पे राउंड नंतर तिथनं निघावं लागलं. फक्त एक कमतरता भासली. दाक्षिणात्य पदार्थांचा इतका झकास आस्वाद घेतल्यानंतर वाफाळती कडक फिल्टर कापी असती तर मग मेन्यू अधिक परिपूर्ण झाला असता. दाक्षिणात्य पदार्थ झोडपल्यानंतर कापी मस्टच… हा झाला गमतीचा भाग. पण पारंपरिक पदार्थांना फाटा देऊन श्रम परिहारासाठी ‘हटके मेन्यू’ची निवड केल्याबद्दल नरेंद्र जोशी, विनय चाटी आणि अजिंक्य कुलकर्णी यांनी त्यांचे त्रिवार अभिनंदन.

IMG_20160117_095413

शनिवारची रात्र स्वादिष्ट होती. तशीच रविवारची सकाळही. एरवी आमची रविवार सकाळ हिंदुस्थान किंवा मॉडर्नच्या पॅटिसनं सुरू होते. मात्र, ही रविवार सकाळ धुंधुरमासाच्या भरपेट जेवणानं सुरू झाली. यापूर्वी दोनवेळा धुंधुरमासाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. त्यात मी सहभागी झालो होतो. दोन्हीवेळा ज्यांनी आम्हाला रुचकर भोजनाची अनुभूती दिली, त्याच माधवराव परांजपे यांनी यंदाच्या वर्षीही आमचा धुंधुरमास संस्मरणीय करून टाकला. फरक फक्त एवढाच की आधीच्या दोन्ही वेळा पंगती उठल्या होत्या. यंदाच्या वर्षी बुफे पद्धतीनं धुंधुरमास साजरा झाला. शेवटी काय पदार्थ महत्त्वाचे जेवण्याची पद्धती नाही.

धुंधुरमास आणि माधवराव परांजपे हे समीकरणच जुळलंय. माधवरावांच्या राष्ट्रपतींच्या हाताला चव आहे. धुंधुरमासाच्या जेवणात इतकं वैविध्य असतं, की इतके सगळे पदार्थ करण्यासाठी ही मंडळी पहाटे किती वाजता उठत असतील, असा प्रश्न मला कायम पडतो. पांढरे तीळ पेरलेली बाजरीची भाकरी, भाकरीवर लोण्याचा गोळा, लेकुरवाळी भाजी, शेंगाची चटणी, अगदी कडेपर्यंत गूळ पोहोचलेली गुळाची पोळी, गुळाच्या पोळीवर मस्त रवाळ तूप, घरच्या तुपाला असतो तसा खमंगपणा ठायीठायी जाणवणारा, मटार घातलेली तूरडाळीची खिचडी आणि सर्वात शेवटी पण सर्वाधिक ओरपली जाणारी आलं-मिरचीचा ठेचा लावलेली झटका मारणारी गर्रमागर्रम कढी.

IMG_20160117_095610

लेकुरवाळी भाजी घरोघरी होते. भोगीच्या दिवशी. गाजर, वांगी, बटाटा, टोमॅटो, पावटा, श्रावण घेवडा आणि इतर अनेक भाज्या एकत्र करून ही भाजी तयार करतात. यंदाच्या वेळी लेकुरवाळ्या भाजीत अॅडिशन जाणवली ती शेवग्याच्या शेंगांची. शेवग्याच्या शेंगांमुळे लेकुरवाळ्या भाजीला असा काही स्वाद आला होता, की विचारता सोय नाही. लेकुरवाळी असली तरी भाजी जरा झणझणीतच होती. ‘परांजपे’ नावाच्या केटरर्सकडून अशी अपेक्षा नव्हती. पण थंडी आहे, त्यामुळं मुद्दामच थोडी अधिक झणझणीत केली, असं सांगून माधवरावांनी आग्रह करकरून तर्रीदार भाजी वाढली. लेकुरवाळ्या भाजीनं भल्या पहाटे थंडीतही घाम फोडला.

IMG_20160117_095233

एकीकडे बाजरीची भाकरी आणि लोण्याचा गोळा यांची सुंदर आघाडी होती, तर दुसरीकडे गुळाची पोळी नि रवाळ तूप यांची युती मस्त जमून आली होती. सरशी कोणाची होणार याचा मात्र, पत्ता नव्हता. एका घासाला भाकरी वरचढ वाचायची. तर दुसऱ्या घासाला गुळाची पोळी आघाडी घ्यायची. लेकुरवाळ्या भाजी सोबत बाजरीच्या दोन भाकऱ्या कुठे गुडुप झाल्या कळलं देखील नाही. गुळाच्या पोळीचंही तेच. बिनआग्रहाच्या आणि आग्रहाच्या किती पोळ्या गट्टम झाल्या कुणास ठाऊक. सक्काळी सक्काळी एवढं जेवण जाईल का, अशी भ्रांत कार्यक्रमापूर्वी आपल्याला सतावते. पण एकदा का पानावर बसलं, की मग भाकरी नि गुळाच्या पोळीचा आकडा असा काही वाढतो की विचारता सोय नाही.

IMG_20160117_095252

भाकरी आणि पोळीचा मनसोक्त आस्वाद घेतल्यानंतर खिचडीकडे मोर्चा वळविला. भाताशिवाय जेवण नाही. आणि नुसत्या ताकापेक्षा कढी असेल तर खिचडीच्या स्वादाला सुरेख फोडणी मिळते. कढी-खिचडीनं आमचा धुंधुरमास परिपूर्ण केला. आलं-मिरचीच्या वाटणामुळं कढीची चव छान जुळून आली होती. खिचडी सुद्धा फडफडीत नव्हती. डाळ-तांदूळ छान एकजीव झाले होते. त्यामुळं कढी ओतल्यानंतर खिचडी अगदी मस्त रसरशीत होत होती. फडफडीत खिचडीमध्ये कढी टाकल्यानंतर ती अस्ताव्यस्त पसरते. पानभर होते. मात्र, इथं खिचडी कढीला बांधून ठेवत होती. त्यामुळं जेवणातली मजा उत्तरोत्तर वाढतच गेली.

कढीभाताचा भरपेट आस्वाद घेतल्यानंतर मग आमचे धुंधुरमासाचे भोजन आटोपले. संघाची बंदी आणि इंदिरा गांधी यांच्यासंदर्भात एका किस्सा किंवा आठवण संघाच्या कार्यक्रमांमधून कायम सांगितली जाते. ती अशी… संघावर इंदिरा गांधींनी जेव्हा बंदी घातली, तेव्हा काँग्रेसच्या एका नेत्याने इंदिराजींनी सांगितले, की जोपर्यंत आपण दोन लोकांना भेटण्यावर बंदी घातल नाही. दोन जणांनी एकत्र येऊन संवाद साधण्यावर बंदी घालत नाही. तोपर्यंत संघावर अशी कायद्याने बंदी घालून काहीही उपयोग होणार नाही. झालंही तसंच. संघावर तीनवेळा बंदी घातली गेली. पण संघ वाढतच गेला.

IMG_20160117_095331

IMG_20160117_095358

तोच धागा पकडून असं म्हणावसं वाटतं, की जोपर्यंत असे सहभोजनाचे आणि चंदनाचे कार्यक्रम सुरू आहेत, तोपर्यंत संघाला मरण नाही. संघ उत्तरोत्तर वाढतच जाणार…

धुंधुरमासावर या आधी लिहिलेला ब्लॉग वाचण्यासाठी या लिंकवर क्लिक करा…

हैदराबादची दम बिर्याणी

सुखद, समृद्ध आठवणी…

हैदराबाद आणि ई टीव्ही मराठी हे दोन्ही शब्द माझ्यासाठी समानार्थी शब्द आहेत. कधीकाळी हैदराबाद म्हणजे ई टीव्ही आणि ई टीव्ही म्हणजे हैदराबाद हेच समीकरण दृढ होतं. ई टीव्हीमध्ये हैदराबादला काम करण्याचा अनुभव ज्यांनी ज्यांनी घेतलाय, त्यांचीही अवस्था कदाचित अशीच असेल. पक्का पुणेकर असूनही हैदराबादला जाण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा तिथं आपलं कसं होईल, असा प्रश्नच मनात होताच. पण तरीही जायचं निश्चित केलं आणि गेलोच. जवळपास दीड वर्षांच्या कालावधीत हैदराबादनं खूप काही शिकवलं.

काय शिकवलं हैदराबादनं… पहिलं म्हणजे महाराष्ट्रापासून दूर जाऊन महाराष्ट्र नि मराठी माणसाकडे पहायला शिकवलं, अत्यंत नवख्या असलेल्या प्रत्येकाला इलेक्ट्रॉनिक मीडियाची बाराखडी शिकविली, स्क्रिप्टिंगपासून ते व्हिडिओ एडिटिंगपर्यंत प्रत्येक गोष्टीचा फर्स्ट हँड अनुभव घ्यायला शिकवलं, दोन दोन महिने रात्री बारा ते सकाळी आठ नाईट करायला शिकवलं, दोघांच्याच जोरावर अर्ध्या तासाचं बुलेटिन काढायलाही शिकवलं, परस्परांना सांभाळून घ्यायला शिकवलं, एकमेकांना धरून रहायला शिकवलं, ‘रुम’चं रुपांतर घरामध्ये करायला शिकवलं, ‘घरभाऊ’ या संकल्पनेत रहायला शिकविलं, रोजच्या रोज स्वयंपाक (बहुतांश वेळा खिचडीच) करायला शिकवलं, खरकटी भांडी घासायला शिकवलं, स्वतःचे कपडे स्वतःच धुवायला शिकवलं, इडली-डोसाच्या प्रेमात पडायला शिकवलं, एकीकडे भरपूर भाताचा फडशा पाडायला शिकवलं, दुसरीकडे घरच्या वरण-भाताची किंमत करायला शिकवलं, चिकन बिर्याणीवर तुटून पडायला शिकवलं नि कधीकधी चहा-बिस्किटांवर दिवस काढायलाही शिकवलं, तेलुगू कळत नसूनही नियमितपणे तेलुगू चित्रपट पहायला शिकवलं, चारमिनार बाजारात जाऊन ‘बार्गेनिंग’ करायला शिकवलं, पांढरी शुभ्र धोती नेसायला शिकवलं, पुण्या-मुंबईत मिळते तशी पाणीपुरी नि भेळवाले शोधायला शिकवलं, फक्त एक वडापाव खाण्यासाठी सिकंदराबादपर्यंत जायला शिकवलं… हैदराबादनं हे आणि असं बरंच काही शिकवलं… म्हणूनच इतक्या वर्षांनंतरही हैदराबादवरचं प्रेम तसूभरही कमी झालेलं नाही. अजूनही सगळ्या आठवणी आहे तशाच डोळ्यासमोर आहेत…

DSC00588

या आठवणींचा फ्लॅशबॅक नुकताच अनुभवला. पंधरा ऑगस्टला जोडून आलेल्या तीन-चार सुट्यांची संधी साधून हैदराबादचा छोटेखानी पण संस्मरणीय दौरा पार पडला. हैदराबादला असताना बाबा आणि चुलत भावाबरोबर आमचं सगळं पाहून झालेलं आहे. तरीही वहिनी बरोबर असल्यामुळं गोवळकोंडा, रामोजी फिल्म सिटी, चारमिनार आणि शेजारच्या लाड बाजारात (चुडी बाजार) जाणं क्रमप्राप्तच होतं. रामोजी फिल्म सिटीमध्ये जवळपास दीड वर्ष काम केलेलं असल्यामुळं सर्व आठवणी या निमित्तानं जाग्या झाल्या. असं वाटलं, साला बसमधून उतरावं आणि पुन्हा एकदा ‘महाराष्ट्र माझा’ किंवा ‘आपली मुंबई’चं बुलेटिन काढायला घ्यावं… पण…

हैदराबादला जाण्याचं मुख्य कारण म्हणजे बिर्याणीचा आस्वाद घेणं हेच होतं. अर्थात, मी अनेकदा ऑथेंटिक हैदराबादी बिर्याणी खाल्लेली आहे. पण वडिलांना अस्सल बिर्याणी खाऊ घालायची होती. पुण्यात अनेक ठिकाणी ते बिर्याणी खात असतात. अनेकदा घरी ऑर्डर देऊनही मित्रांसोबत बिर्याणीचा बेत आखला जातो. मात्र, आपल्याकडे ऑथेंटिकच्या नावाखाली किंवा बिर्याणीच्या नावाखाली काहीही खपवतात. त्यामुळेच त्यांना बिर्याणी म्हणजे नेमकं काय ते एकदा खाऊन बघा, असा विचार अनेक दिवसांपासून मनात होता आणि त्यातूनच मग हैदराबादचा बेत आखण्यात आला.

hotel-shadab-hyderabad_3049058_l Shadab-hotel-Hyderabad

मी हैदराबादमध्ये सर्वप्रथम बिर्याणी खाल्ली ती पिस्तामध्ये. मग शादाब, मदिना, सिकंदराबादमधलं डायमंड आणि पॅराडईज, अशा तीन-चार ठिकाणी अनेकदा वारी होऊ लागली. त्यातही प्रामुख्यानं शादाबवर भर अधिक. कारण ते अगदीच टप्प्यात होतं. त्यामुळं शादाब आणि पॅराडाइजचा कार्यक्रम करायचं निश्चित केला होतं. हैदराबादमध्ये चौकशी केल्यानंतर कळलं, की पॅराडाइजची बिर्याणी आता एकदम बकवास आहे. तू बावर्ची किंवा कॅफे बहारची बिर्याणी तू टेस्ट कर वगैरे वगैरे. पण तीनच वर्षांपूर्वी ‘पॅराडाइज’मध्ये जाऊन बिर्याणी खाल्ला होती. ती मला आवडली होती. आणि ‘ई टीव्ही’ची सेटलमेंट करण्यासाठी हैदराबादला गेलो होतो, तेव्हा उमेशराव देशपांडे यांच्यासमवेत ‘शादाब’मध्ये ‘न्यायलयीन कामकाजातून सुटका’ सेलिब्रेट केली होती. त्यामुळंच ‘पॅराडाइज’ नि ‘शादाब’ हेच फिक्स केलं.

पहिल्याच दिवशी गोवळकोंडा, चारमिनार आणि लाड बाजारचा कार्यक्रम आटोपून शादाबमध्ये पोहोचलो. शादाब हे एकदम ऑथेंटिक हैदराबादी. पुण्यामध्ये मोमीनपुरा किंवा कॅम्पात रमजानच्या काळात जसं वातावरण असतं, अगदी तसंच वातावरण कायम असणारं हॉटेल. हैदराबादी मुस्लिम संस्कृतीचं दर्शन घडविणारं. बाहेर एका मोठ्या भांड्यामध्ये काही तरी रटारटा शिजत असतं. मला वाटलं, दालचा वगैरे आहे. पण ते काहीतरी भलतंच होतं. निहारी की तसं काहीतरी. मार्ग काढत निघालो.

खालच्या मजल्यावर जनरल पब्लिक. मधल्या मजल्यावर फॅमिलीसाठी भारतीय बैठक आणि पहिल्या मजल्यावर फॅमिलसाठी टेबल-खुर्ची अशा तीन वेगवेगळे पर्याय उपलब्ध आहेत. पहिल्या मजल्यावर आम्ही एव्हाना पोहोचलो होतो. हॉटेलचं इंटिरियर कसं आहे, अॅम्बियन्स कसा आहे, वेटर आणि आचारी यांचे कपडे कसे आहेत, ते पाणी कसं आणतात, याकडे न बघता फक्त पदार्थांचा आस्वाद घेण्यावर तुमचं लक्ष केंद्रित ठेवलं तर ‘शादाब’ दिलखूष करून टाकतं. आपल्याला चव महत्त्वाची.

IMG_20150815_220730627 Image104

आम्ही दोन चिकन बिर्याणी मागवून टाकल्या आणि भावासाठी व्हेज बिर्याणी. काही मिनिटांतच प्लेटभरून बिर्याणी आली. अनेकदा यापूर्वी लिहिलंय पण तरीही पुन्हा एकदा हैदराबादी बिर्याणीची ठळक जाणवलेली वैशिष्ट्य लिहिण्याचा मोह आवरत नाही. हैदराबादी बिर्याणीमध्ये एकतर मसाला अगदीच कमी असतो. म्हणजे ही बिर्याणी तुलनेनं फिक्की असते. मसाला हलका असतो, पण फक्त चिकन आणि भात हे कॉम्बिनेशन तुम्ही एन्जॉय करू शकता. सोबतीला कांदा, दहीरायता नि शोरबा मिळतो. पण त्यांच्याशी युती न करताही बिर्याणी मस्त लागते. फक्त भातही एकदम शाही असतो.

शिवाय गरम मसाल्याचे पदार्थ भातामध्ये अस्ताव्यस्त पसरलेले आढळत नाहीत. क्वचित एखादी लवंग सापडली, तर सापडते. ही मंडळी काय करतात, गरम मसाल्याचे सर्व पदार्थ एका पुरचुंडीत बांधून सोडतात. त्यामुळे मसाल्याचा स्वाद लागतो, पण पदार्थ दाताखाली येऊन जेवणाचा बेरंग करत नाहीत. आपल्याकडे बिर्याणीमध्ये आम्ही खूप मसाले टाकतो, असं दाखवायला मंडळी लवंग, वेलदोडे, तमालपत्र, मिरी आणि बरंच काही टाकतात. त्यामुळे प्रत्येक घास घेताना मसाल्याचे पदार्थ बाजूला करण्यातच निम्मा वेळ जातो. हे कष्ट हैदराबादी बिर्याणीमध्ये घ्यावे लागत नाहीत.

 IMG_20150816_205323

इथलं सर्वाधिक वेगळेपण म्हणजे चिकनचे बारीक बारीक पिसेस करून टाकलेले नसतात. म्हणजे खूप पिसेस आहेत, असं भासविण्यासाठी. एक लेगपीस आणि आणखी एखादा पीस बिर्याणीमध्ये असतो. बरं चिकनही शिजूनही इतकं नाजूक झालेलं असतं, की विचारता सोय नाही. मग वेटरही दोन चमच्यांच्या (किंवा चमचा आणि काट्याच्या) सहाय्यानं लेगपीसचे दोन तुकडे करून बिर्याणी राईससोबत वाढतात. अनेक ठिकाणी हातानं सोडा, दातानं चिकन चावता येत नाही. इथं चमच्यावर हलकाच दाब देऊन चिकनचे दोन तुकडे करण्यात येतात. लेगपीसला लागलेला मसाला आणि भाताभोवतीचा तेल-मसाला फक्त एवढ्याच ऐवजावर बिर्याणी मैदान मारून जाते.

तिघांमध्ये दोन बिर्याणी पुरून उरते. एखाद्याची भूक अधिक असेल, तरच बिर्याणीच्या दोन्ही प्लेट्स साफसूफ होतात. बिर्याणीनं पोट भरलं असलं तरीही थोडीशी जागा ‘खु्ब्बानी का मिठा’साठी ठेवायलाच हवी. भिजवलेल्या जर्दाळूची पेस्ट, त्यामध्ये वेलचीचा हलका स्वाद, मध असा भरपूर मिट्टगोड चवीचा ‘खु्ब्बानी का मिठा’ शेवट गोड करून न जातो तेच नवल. काही ठिकाणी ‘खुब्बानी का मिठा’त आइस्क्रिमही घातलेलं असतं. पण शादाबमध्ये आइस्क्रिम नसलेला ‘खुब्बानी का मिठा’ खाल्लाला. उफ्फ्फ…. इतकं सगळं खाल्ल्यानंतर घरी जायचं सोडा, पाऊल पुढे टाकणं जीवावर आलं होतं.

DSC00510

दुसरा दिवस ‘रामोजी फिल्म सिटी’च्या नावे होता. ‘रामोजी’ म्हणजे आठवणींची समृद्ध साठवण… बस पकडण्यासाठी होणाऱ्या मारामारीपासून ते ‘नाईट शिफ्ट’ला दीड-दोन वाजता येणाऱ्या इडली-चटणीपर्यंत अनेक आठवणींचा खजिना म्हणजे ‘रामोजी फिल्म सिटी’. ई टीव्ही आणि आठवणी हा स्वतंत्र ब्लॉगचा विषय आहे. त्यामुळे त्याबाबत इथं चर्चा नको. सांगण्याचा उद्देश काय तर ‘रामोजी फिल्म सिटी’मध्ये प्रचंड तंगडतोड केल्यानंतर आम्ही कोतापेठ इथं नव्यानंच सुरू झालेल्या ‘पॅराडाइज’मध्ये जायचं ठरवलं. वाकडी वाट करून सिकंदराबादला जायचं आणि तिथून परत राहतो तिथं दुसऱ्या टोकाला जायचं ही कसरत शक्य नव्हती. त्यामुळं मग कोतापेठच्या ‘पॅराडाइज’मध्येच मैफल रंगली.

IMG_20150816_213124 IMG_20150816_213249

आम्ही चौघे आणि माधुरी गुंटी उर्फ अम्मा, कृष्णा गुंटी आणि अत्रेय गुंटी असा गुंटी परिवार. ‘पॅराडाइज’ म्हणजे एकदम शाही. वातानुकुलित आणि चकचकीत. म्हणजे आपण कुठल्या तरी पंचतारांकित हॉटेलात आल्याचा भास होतो. गुळगुळीत फरशा नि सुटसुटीत टेबलांमधून वाट काढत आपण एखाद्या मोकळ्या टेबलापाशी पोहोचतो. एव्हाना बिर्याणीच्या घमघमाटानं नाकाबरोबरच मनाचा ताबाही घेऊन टाकलेला असतो. ‘चिकन बिर्याणी’ची ऑर्डर ठरलेली असते. फक्त किती मागवायची याचा हिशेब केला जातो. अलिकडे-पलिकडे, आजूबाजूला बिर्याणी सर्व्ह होत असताना आपण ती डोळ्यांनी खातच असतो. मला वाटतं कोणत्याही पदार्थाचा आस्वाद आपण सर्वप्रथम नाकानं घेतो. त्यानंतर डोळ्यांनी. पुढे बोटांनी त्याच्याशी खेळतो, अंदाज घेतो. नंतर जिव्हा पुरेपूर आस्वाद घेते. जिव्हेचा ‘ग्रीन सिग्नल’ मिळाल्यानंतर मग क्षुधाशांति होते आणि मग मन तृप्त होते. यापैकी कोणतीही लिंक मध्येच तुटली की मग जेवणावरचं मन उडून जातं, असं मला वाटतं.

IMG_20150816_204739 IMG_20150816_205346

हुश्श… आजूबाजूच्या बिर्याणीचा आस्वाद घेत असतानाच आमची ऑर्डर येऊन पोहोचली. बिर्याणीची हंडी पाहून मला चमकायलाच झालं. बापरे किती ही बिर्याणी. अगदी ओतप्रोत भरलेली. ‘शादाब’च्या बिर्याणी बाबत सांगितलेली सर्व वैशिष्ट्ये इथंही अगदी तंतोतंत लागू. मला वाटतं वेटर लोकांना हैदराबादमध्ये विशेष प्रशिक्षणच देत असावेत, चमच्यानं चिकनच्या लेगपीसचे दोन तुकडे कसे करावेत याचं. इथल्या वेटरनंही अगदी लीलया चिकनची समसमान विभागणी करून बिर्याणी ‘सर्व्ह’ केली. शादाबच्या तुलनेत मसाला अगदी थोडा अधिक असला तरीही स्पायसी मात्र, अजिबात नाही. अगदी हलक्या स्वरुपाचा स्वाद. लेगपीस इतका मोठा असू शकतो आणि तो बिर्याणीमध्ये येऊही शकतो, हा अनुभव थक्क करून टाकणारा होता.

IMG_20150816_205409 IMG_20150816_205558

बिर्याणी सोबत दही आणि ग्रेव्ही मिळते. पण त्याची गरज पडत नाही. ज्यानं त्यानं आपापल्या आवडीप्रमाणे त्याचा आस्वाद घ्यावा. मला फक्त बिर्याणीच आवडते. पिसेस नसतील, तर मग फक्त भात खाण्यापेक्षा ग्रेव्हीसोबत तो संपविण्याला प्राधान्य. भात नुसता जात नाही, यापेक्षा ग्रेव्ही संपविली पाहिजे, हा हेतू त्यात अधिक. बोलता बोलता दोन चिकन आणि एक व्हेज बिर्याणी कधी संपल्या हे कळलंही नाही. ‘खुब्बानी का मिठा’ हे पॅराडाइजचं वैशिष्ट्य. पण तो खाण्याइतकी भूकही कुणाला नव्हती. त्यामुळे ती ऑर्डर पुढच्या वेळेसाठी राखून ठेवली. हैदराबादमध्ये सहा-आठ ठिकाणी चांगली बिर्याणी मिळते. त्या प्रत्येक ठिकाणचा स्वाद वेगवेगळा आणि मोहक आहे, अशी माहिती कृष्णा गुंटी यांच्याकडून मिळाली. त्यामुळे ‘शादाब’ आणि ‘पॅराडाइज’मध्ये मनसोक्त बिर्याणी झोडल्यानंतर पुढची ट्रीप ‘कॅफे बहार’ आणि ‘बावर्ची’साठी राखून ठेवण्याचे नियोजन झाले. (कॅफे बहार आणि बावर्ची या दोन्ही ठिकाणी पुढील दौऱ्यादरम्यान स्वाती विशाल कुलकर्णी यांच्याकडून ‘ट्रीट’ मिळणार असल्याचे आश्वासन पदरात पडल्याने आम्ही निर्धास्त आहोत.)

तिसऱ्या दिवशी स्वातीकडे इडल्यांचा मनसोक्त आस्वाद घेण्याचा योग होता. सोमवार असल्याने चिकन मिळणार नाही, अशी सक्त ताकीद देऊनच निमंत्रण मिळाले होते. त्यामुळे प्राणप्रिय इडलीवर ताव मारून श्रावणी सोमवार साजरा झाला. हैदराबादमध्ये असताना रोज घरची खिचडी किंवा आमटी-भात खायचा कंटाळा आला, की मग अम्माला घरी पाचारण करण्यात यायचं. कधी ती घरूनच पोळ्या करून आणायची किंवा मग आमच्या घरी येऊन चिकन वगैरे करून द्यायची. तिचं घर जवळ असल्यानं सकाळ-संध्याकाळी चहा-नाश्त्याला जाणं तर अगदी हमखास व्हायचं.

Idli-Sambar

स्वाती थोडी दूर राहत असल्यानं तिच्याकडं जाणं कमी व्हायचं. तरीही महिन्यातून एकदा भरपेट भोजनासाठी आमीरपेठ गाठली जायचीच. पोळी-भाजी, सांबार-भात आणि दिल्लीवाल्याची जिलेबी असा मेन्यू ठरलेला असायचा. म्हणजे साग्रसंगीत भोजन व्हायचं, अगदी भरपेट मनसोक्त. मी हैदराबाद सोडलं तेव्हा ‘ई टीव्ही’तील डेस्कवरील सहकाऱ्यांनी माझ्याबद्दलची त्यांची मते आणि शुभेच्छा लिहून पाठविल्या होत्या. स्वातीनं त्यावेळी लिहिलेल्या आजही माझ्या डोळ्यासमोर आहेत. स्वाती म्हणते, ‘जाड्या, तू गेल्यापासून मी महिन्याचा किराणा भरलेला नाही…’

तेव्हा आता अधूनमधून बिर्याणी झोडायला आणि स्वातीच्या घरचा किराणा संपवायला हैदराबादला जायलाच हवं…

‘दम’दार चिकन बिर्याणी…

अलप्पुळाची ट्रीप सत्कारणी

राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धेच्या निमित्तानं केरळमध्ये गेलो, तेव्हाच केरळच्या पुढच्या ट्रीपचं निमंत्रण मिळालं होतं. काँग्रेसचं केरळमधलं मुखपत्र असलेल्या ‘विक्षणम’चा रिपोर्टर अनू व्हीएस आणि ‘केरळा कौमुदी’ची धडाकेबाज रिपोर्टर मंजू जॉय यांच्या ‘कल्याणम’चं अगदी आग्रहाचं निमंत्रण मिळालं होतं. (लग्नाला ‘कल्याणम’ हा कसला योग्य शब्दय ना!) आणि मी केरळच्या प्रेमात पडलो असल्यामुळं जाण्याचं तेव्हाच निश्चित केलं होतं. मला निमित्तच हवं होतं खरं तर.

IMG_20150430_112749 11208674_904386339621674_840785923856717970_n

अलप्पुळा (अल्लापुझ्झा नव्हे) इथं म्हणझे मंजूच्या घरीच लग्न होणार होतं. मंजू लॅटिन कॅथलिक आणि अनू हिंदू. दोघांनी रजिस्टर लग्न केलं आणि नंतर फक्त सगळ्यांसमोर मंगळसूत्र घालण्याचा छोटेखानी कार्यक्रम पार पडला. शुभेच्छांचा स्वीकार केल्यानंतर जेवण आणि मग ‘विदाई’. अगदी साध्या पद्धतीनं झालेलं लग्न. कोणताही तामजाम नाही, बडेजाव नाही की थाटमाट नाही. घराच्या बाजूलाच लग्नाचा मांडव आणि मागच्या बाजूला असलेल्या मोकळ्या जागेत भटारखाना.

वेगळी वाटणारी आणखी एक गोष्ट म्हणजे आपल्याकडे जसं लग्नाला कॉन्ट्रॅक्ट देतात, तशीच पद्धत केरळमध्येही हळूहळू रुढ होत चालली आहे. शहरांप्रमाणे खेड्यांतही कॉन्ट्रॅक्ट पद्धतीला लोकप्रियता प्राप्त होऊ लागली आहे. मात्र, मंजूच्या लग्नात तिच्या शेजारी, नातेवाईक, मित्र-मैत्रिणी यांनी एकत्र येऊन ‘मंगलकार्य’ पार पाडलं होतं. अनेकदा लग्नपत्रिकांवर लिहिलेलं असतं, की ‘कार्य सिद्धीस नेण्यास ‘श्री’ समर्थ आहेतच.’ मला राहून राहून वाटतं, की लग्नसमारंभात राबणारे हात असतात तेच खऱ्या अर्थानं ‘श्री्’ आहेत. कारण तेच मंगलकार्य म्हणजेच ’कल्याणम’ सिद्धीस नेत असतात.

IMG_20150430_072527

मंजूच्या लग्नात माझं लक्ष एकवटलं होतं, तिथल्या भटारखान्यावर. (अर्थातच!) शिफा’ज केटरिंगकडे जेवणाची सर्व व्यवस्था होती. मुख्य आचारी होता नासीर. निसार, शरीफ आणि शोभा हे तीन आणखी सहकारी. आदल्या दिवशी दुपारपासूनच लग्नाच्या जेवणाची लगबग सुरू होती. व्हेज आणि नॉनव्हेज असे दोन्ही प्रकार असले तरीही नॉनव्हेज पदार्थच मोठ्या प्रमाणावर बनविण्यात येत होते, हे सांगायला नकोच. चिकन दम बिर्याणी आणि बीफ फ्राय हे नॉनव्हेज खाणाऱ्यांसाठी. पांढऱ्या भाताला पसंती देणाऱ्यांसाठी फिशकरी. तर शाकाहारींसाठी उकड्या तांदळाचा भात, कढी, थोरन (कोबीची केरळी पद्धतीने बनविलेली भाजी) आणि लोणचं. उन्हाळ्यामध्ये केळीची पानं मिळणं कठीण असतं आणि अर्थातच, दर जास्त असतात, म्हणून कागदी प्लेटमध्ये जेवण वाढण्यात येत होतं.

थोडक्यात म्हणजे चिकन दम बिर्याणी हा त्या दिवसाचा मुख्य मेन्यू होता. त्यामुळंच ७० किलो राजधानी बासमती राईस आणि ६० किलो चिकन वापरून जबरदस्त दम बिर्याणी बनविण्यात आली होती. केरळमध्ये मुस्लिम पद्धतीनं बनविलेली मलबार चिकन बिर्याणी खूप प्रसिद्ध आहे. ही बिर्याणी मलबार चिकन बिर्याणीपेक्षा वेगळी असली, तरीही ‘अलप्पुळा स्टाइल’नी बनविलेली बिर्याणी मला प्रचंड भावली. म्हणजे स्वादही आणि त्याची बनविण्याची पद्धतीही.

IMG_20150429_171214 IMG_20150429_175252

आदल्या दिवशी दुपारी साधारण दोनच्या सुमारास चिकन बिर्याणीची तयारी सुरू झाली. सुरुवातीला चिकन छान साफसूफ करून धुवून घेण्यात आलं. नंतर तिखट-मीठ-मसाले लावून काही तासांसाठी मॅरिनेट करण्यात आलं. भटारखान्यात माझ्या एन्ट्रीपूर्वीच कांदा फ्राय करून ठेवला होता. जबरदस्त कुरकुरीत. तळलेल्या कांद्यामध्ये खसखस, काजू आणि बेदाणे मिसळून ते एका भांड्यात तयार करून ठेवण्यात आलं होतं. दोन-तीन तास मॅरिनेशननंतर चिकनचे पिसेस खोबरेल तेलामध्ये तळून घेण्यात आले. (मुद्दाम सांगण्याचा मुद्दा असा, की खोबरेल तेलात तळल्यामुळे विचित्र किंवा घाणेरडा वास येतो, असे अजिबात नाही. चवीत काहीही बदल कळत नाही.) खूप वेळ तळल्यामुळं त्याची धग आतपर्यंत गेली होती आणि चिकन मस्त शिजलं होतं. त्यामुळं लालचुटूक चिकन फ्राय टेम्प्टिंग तर होतंच. पण अफलातून टेस्टीही होतं. चिकनचा पिस टेस्ट करण्यासाठी देण्याइतकी माझी आणि शरीफची दोस्ती एव्हाना झाली होती. साठ किलो चिकन फ्राय करून घेतल्यानंतर त्यानं विश्रांती घेतली.

IMG_20150429_175430 IMG_20150429_191825

IMG_20150430_065058 IMG_20150429_165853

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सहा वाजता चुली पेटल्या. तीन ते चार चुलींवर सगळा खेळ होता. बीफ फ्राय, थोरन, अननसाचं सरबत, कढी वगैरे पदार्थ साइड बाय साइड सुरू असले तरीही माझं लक्ष अर्थातच, चिकन दम बिर्याणीवर खिळून होतं. सकाळी सकाळी नासीरनं बिर्याणीतील चिकन मसालासाठी ग्रेव्ही तयार करायला घेतली. बारीक चिरलेला कांदा खोबरेल तेलात टाकून परतायला सुरुवात केली. कांदा खरपूस लाल झाल्यानंतर मग त्यामध्ये आधी हळद टाकली. नंतर कांद्याची पेस्ट, आलं-लसूण पेस्ट आणि मिरचीचा ठेचा घालून परतायला लागला. हे सगळं मिश्रण परतून एकजीव झाल्यानंतर त्यानं त्यात तीन गोष्टी टाकल्या. पहिलं म्हणजे दोन बाटल्या टोमॅटो सॉस. एक बाटली सोया सॉस आणि तिसरं म्हणजे सुमारे अर्धा लीटर गुलाबपाणी. हे मिश्रण एकजीव झाल्यानंतर मग त्यात दही टाकलं आणि नंतर सर्वात शेवटी मीठ.

IMG_20150430_065153 IMG_20150430_071446

IMG_20150430_071613 IMG_20150430_071900

IMG_20150430_073815 IMG_20150430_074458

चिकनची ग्रेव्ही तयार झाल्यानंतर मग त्यात आदल्या दिवशीच फ्राय करून ठेवलेले चिकनचे पिसेस टाकले. टाकले म्हणजे काय अक्षरशः दोन पातेल्यात दोन टोपल्या ओतल्या. ग्रेव्ही आणि चिकन यांची सरमिसळ चांगल्या पद्धतीनं व्हावी, यासाठी चुलीची धग वाढविण्यात आली. आणखी थोडं सरपण त्यात घालण्यात आलं. दोन चुलींवर चिकन मसाला तयार करण्यात येत असतानाच दुसरीकडे आणखी दोन चुलींवर राजधानी बासमती राइस शिजविण्यात येत होता. तांदूळ अर्धवट शिजला आहे, याची खात्री झाल्यानंतर तो टोपल्यांमध्ये काढून ठेवण्यात आला. जेणेकरून त्यातील पाणी बाहेर निघून जाईल. आणखी एका मोठ्या पातेल्यात मीठ घातलेलं पाणी उकळतच होतं. त्यामध्ये हा अर्धवट शिजलेला तांदूळ ओतण्यात आला. जेणेकरून भाताला मिठाची चव लागावी. अर्धवट शिजलेला सर्व तांदूळ या पातेल्यात ओतल्यानंतर त्यामध्ये मसाला टाकण्यात आला. काळी मिरी, वेलदोडे, लवंग, दालचिनी आणि आणखी एक-दोन जिन्नस. मसाला पाण्यात पडल्यानंतर काही मिनिटांतच त्याचा घमघमाट सर्वत्र दरवळू लागला.

IMG_20150430_080706 IMG_20150430_081122

IMG_20150430_081141 IMG_20150430_081356

अवघ्या काही मिनिटांमध्ये तांदूळ पूर्णपणे शिजला आणि भात तयार झाला. पाच-दहा टक्के भात शिजायचा राहिला असावा. मग हा भात टोपलीने उचलून त्यातील पाणी काढून चिकन मसाल्याच्या दोन्ही पातेल्यांमध्ये समसमान ओतण्यात आला. त्यामध्येही एक शिस्त होती. अर्थात, तयार चिकन मसाल्यावर पहिल्यांदा तळलेला कुरकुरीत कांदा-खसखस-काजू-बेदाणा यांचे मिश्रण पखरण्यात आलं होतं. त्यावर लाल तिखट (मिरची पावडर) पसरण्यात आली होती. त्यानंतर त्यावर भात ओतण्यात आला. एकेक टोपली भात ओतल्यानंतर त्यावर पुन्हा कुरकुरीत तळलेला कांदा-खसखस-काजू नि बेदाण्याचं मिश्रण पखरण्यात येत होतं. नंतर पुन्हा एक टोपली भात. अशा चार-पाच थरांनंतर पातेलं भरलं. मग पुन्हा एकदा त्यावर तळलेला कांदा आणि खसखस यांची पखरण करण्यात आली. उरलेले सर्व काजू आणि बेदाणे टाकण्यात आले.

IMG_20150430_082601 IMG_20150430_082604

IMG_20150430_082705  IMG_20150430_082731

हा कार्यक्रम संपल्यानंतर मग भातावर पातेलंभर तूप ओतण्यात आलं. दोन्ही पातेल्यांमध्ये गाईच्या तुपाचा एकेक डबा ओतण्यात आला. मग नासीरनं भातामध्ये पाच-सहा ठिकाणी वरपासून खालपर्यंत बाबूं खुपसून पोकळी तयार केली. कदाचित चिकन मसालाचा स्वाद वरपर्यंत यावा, यासाठी हा प्रयोग असावा. हे सर्व झाल्यानंतर मग भाताच्या दोन्ही पातेल्यांना दम लावण्यात आला. दम म्हणजे मैदा मळून ते पीठ पातेलं आणि वरच्या झाकणीला लावतात. म्हणजे निर्माण होणारी वाफ आणि स्वाद बाहेर पडणार नाही. उलट ती आतच राहील. दम लावून झाल्यानंतर मग पुन्हा एकदा चुलीला हवा आणि सरपण देण्यात आलं. पातेल्यावर ठेवलेल्या थाळीवरही निखारे पसरण्यात आले. जेणेकरून वर ओतलेलं तूप वितळून खालपर्यंत जाईल. चिकनचा ग्रेव्ही आणि भात शिजविताना टाकलेला काळा मसाला यांचा स्वाद एकमेकांमध्ये छान मिसळून जाईल आणि खऱ्या अर्थाने चिकन दम बिर्याणीचा स्वाद आपल्याला चाखता येईल…

IMG_20150430_083604 IMG_20150430_083727

IMG_20150430_083748 IMG_20150430_084257

साधारण अर्धा तास पेटलेल्या चुलीवर दोन्ही पातेली होती. नंतर चुलीतील पेटती लाकडं काढून घेण्यात आली आणि मंद आचेवर दोन्ही पातेली तास-दीड तास राहतील, अशी व्यवस्था निर्माण करण्यात आली. लग्न लागल्यानंतर सर्व समारंभ पार पडल्यानंतर जेव्हा पंक्ती बसायची वेळ आली, तेव्हाच नासीरनं दम काढला आणि मग एका बाजूचा भात काढून एका परात वजा पसरट पातेल्यात पसरायला सुरूवात केली. पातेल्यावरची झाकणी काढल्यानंतर जो काही गंध पसरलाय की विचारता सोय नाही. दरम्यानच्या काळात, नासीर आणि निसार एका बाजूचा सर्व भात त्या पसरट भांड्यात काढत होती. त्यामुळं खालचा चिकनचा थर नजरेस पडायला लागला होता. मग पाच-सहा तरसाळ्यांमध्ये एका बाजूला भात आणि साइडला चिकन मसाला ठेवण्यात आला. मंजूचे मित्र आणि शेजारी ती तसराळी घेऊन पंगतीमध्ये चिकन बिर्याणी वाढण्यासाठी नेऊ लागली.

IMG_20150430_121811 IMG_20150430_122014

IMG_20150430_122124 IMG_20150430_122346

चिकन दम बिर्याणी जबरदस्त स्वादिष्ट झाली आहे, हे समजण्यासाठी पंगती बसण्यापर्यंत थांबावं लागलं नव्हतं. जेवणाऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान झळकण्यापूर्वीच बिर्याणीच्या घमघमाटानंच त्याची पोचपावती मिळाली होती.

‘बीफ फ्राय’ एकदम सही

चिकन दम बिर्याणीच्या जोडीला बीफ फ्रायही होतं. केरळमध्ये फक्त ब्राह्मण समाज सोडला तर बहुतांश हिंदू लोकही बीफ खातात, असं ऐकायला मिळालं. म्हणजे लग्नाला आलेले मंजूचे अनेक मित्र, नातेवाईक आणि पाहुणे मंडळी आवर्जून बीफ फ्राय मागून घेत होते. हे बीफ गाय, बैल किंवा म्हशीचं नव्हतं, तर रेड्याचं होतं. मंजूनं मला आवर्जून सांगितलं होतं, की आम्ही मेल बफेलोचं मीट बीफ म्हणून वापरतो. (हिंदी किंवा इंग्लिशमध्ये रेड्याला काय म्हणतात, हा तिचा आणि माझ्या पुढील यक्षप्रश्न.)

IMG_20150430_064932 IMG_20150430_082143

सकाळी साधारण दहा वाजल्यापासून बीफ शिजायला ठेवलं होतं. हळद आणि दही घालून पहिल्यांदा त्याला मॅरिनेशन करण्यात आलं आणि नंतर तीन-चार तास चुलीवर रटारटा शिजविण्यात आलं. नंतर त्यात खोबऱ्याचे काप घालण्यात आले. अखेरीस मीठ-मसाला घालून बीफ फ्राय तयार करण्यात आलं. बीफ तयार करण्याच्या हिंदू, मुस्लिम आणि ख्रिश्चन धर्मियांच्या पद्धती निरनिराळ्या आहेत. आता मंजूच्या लग्नात करण्यात आलेलं बीफ हे ख्रिश्चन पद्धतीनं केलेलं होतं, की हिंदू की मुस्लिम हे मला कळलं नाही. पण ते झालं होतं स्वादिष्ट हे मात्र नक्की…

IMG_20150430_082231 IMG_20150430_122458

IMG_20150430_122525 IMG_20150430_122804

अर्थात, आपल्याला वाटतो तसा ‘बीफ फ्राय’ हा भोजनाचा मुख्य भाग किंवा महत्त्वाचा घटक नव्हता. तो लोणच्यासारखा भाताला लावून खाण्यासाठी तयार करण्यात आलेला पदार्थ अशाच स्वरुपाचा होता. गेल्या वेळी केरळला गेलो होतो, तेव्हा खाल्लेल बीफ थोडंसं कमी शिजलेलं किंवा काही पिसेस हे रबरासारखे वाटत होते. अर्थात, ते ‘बीफ मसाला’ होतं आणि यावेळी ‘बीफ फ्राय’ खाल्लं. ‘बीफ फ्राय’ हीच केरळी ख्रिश्चनांची खासियत आहे. त्यामुळे यावेळी बीफचा अनुभव भलताच उत्तम होता. खूप वेळ आणि चुलीवर शिजविलेलं असल्यानं ते अगदी मऊ झालं होतं आणि स्वादाची तर बातच विचारू नका.

अलप्पुळाची ‘दम’दार चिकन बिर्याणी आणि बीफ फ्राय यांच्यामुळं केरळ दौऱ्याची सांगता अफलातून झाली, हे मुद्दाम सांगायला नकोच…